Przejdź do głównej treści
Artystka

Anna z Krasickich Charczewska
(1762-1806)


Odbierając rysunek WPani […] nie mogłem się wzbronić od tej myśli, że są takie familje, które zdają się pokrzywdzać inszych familij przynajmniej kilka, zabierając dla siebie tak znaczy udział dowcipu i talentów, który koniecznie musiał zubożyć schedę wielu inszych.

Esej

Anna z Krasickich Charczewska

Odbierając rysunek WPani […] nie mogłem się wzbronić od tej myśli, że są takie familje, które zdają się pokrzywdzać inszych familij przynajmniej kilka, zabierając dla siebie tak znaczy udział dowcipu i talentów, który koniecznie musiał zubożyć schedę wielu inszych. List WPani znać, że pisała synowicą księcia biskupa warmińskiego. Patrząc zaś na śliczny Jej dessein właśnie radować się trzeba, że łanią, a nie tak piękną Ifigenją przebił brodaty, łysy i stary Kalchas. Przyjmij WPani uprzejme podziękowanie Moje wraz ze szczerym wyrazem żądania Mego, abym mógł widzieć tu obecnie WPanią wraz z godnym i zawsze kochanym odemnie Jej stryjaszkiem [1].

Tymi słowami, w liście z 9 września 1788 roku, król Stanisław August dziękował za przesłany rysunek Annie Charczewskiej, bratanicy bp. Ignacego Krasickiego, którą śmiało uznać należy za pierwszą znaną na ziemiach polskich karykaturzystkę. A znakomita była to Pani i wielkiej urody i niepospolitych talentów i zalet wielkoświatowych, jak pisano o niej w przedmowie do Dyariusza z Heilsberga [2]. 

Charczewska według noty w katalogu Artystki polskie była rysowniczką i rytowniczką amatorką [3]. Jej pierwszą znaną pracą był rysunek Enlèvenent d'Iphigenie (niezachowany), przesłany królowi Stanisławowi Augustowi we wrześniu 1788 roku z Lidzbarka [4]. Artystka w swym diariuszu zapisała, że swe dzieło, przesłała królowi za pośrednictwem Joachima Kalnassego, na ponowną prośbę ks. Franciszka Siarczyńskiego [5].  Komentarz króla wskazuje, że rysunek ten musiał mieć charakter humorystyczny.

W latach 1788–1790, przebywając u stryja w Lidzbarku, Charczewska wykonała sześć rysunków bistrem do jego utworu Monachomachia. Jak twierdzi Ludwik Bernacki musiały one powstać przed 22 sierpnia 1790 roku. Oryginały tych dzieł zostały wszyte do autografu utworu i znajdowały się w Archiwum Kapitulnym we Fromborku [6]. Obecnie, choć brak jest oficjalnego potwierdzenia, prawdopodobnie stanowią własność Muzeum Archidiecezji Warmińskiej.

Ilustracje do Monachomachii, reprodukowane w publikacji Zygmunta Batowskiego, wskazują na wyraźny talent Charczewskiej w zakresie operowania strategiami wizualnymi karykatury. O cyklu tym wspomniany Batowski pisał: „Cyklem humorystycznych rysunków wyrasta Charczewska zarówno ponad przeciętny gust i ponad fakturalny poziom rysownictwa ówczesnych dam. Przecież niespodzianką jest samo już odważenie się na kompozycję figuralną, nie odwzorowywaną - bo też nie było z czego w tym zakresie odwzorowywać. Nie dość, że są to pierwsze polskie ilustracje do poetyckich dzieł Krasickiego, ale Charczewska jest, zdaje się, pierwszym rodzimym ilustratorem" [7]. W jej pionierskich pracach z łatwością można dostrzec typowe dla karykatury rozwiązania formalne: wyolbrzymienie, deformację, kontrast w kompozycji oraz stosowanie środków antyestetycznych, wpływających na sposób przedstawienia bohaterów i interpretację ukazanej sceny. Rozwiązania te szczególnie uwidaczniają się w opracowaniu ciał, póz i twarzy mnichów. 

Należy dodać, że Charczewska wykonała także repliki rysunków do poematu stryja, które podarowała osobiście królowi w 1790 roku. Trafiły one do graficznych zbiorów królewskich, a następnie do Gabinetu Rycin Uniwersytetu Warszawskiego (Gab. Ryc. BUW, t. 177, poz. 54–59), jednak nie przetrwały drugiej wojny światowej [8].

W literaturze przedmiotu pojawiają się hipotezy, że Anna mogła pobierać nauki u Jana Piotra Norblina. Opierają się one jednak wyłącznie na analizie „cech jego szkoły”, które mają być widoczne w jej twórczości [9]. Brak jest źródeł potwierdzających, że artystka rzeczywiście uczyła się u Norblina podczas swych pobytów w Warszawie. 

O twórczości Charczewskiej pisano: „rysowała dobrze, sztychowała aqua forti ze smakiem, musiała i rylca używać, bo na portrecie Karpińskiego, który sztychowała u Groella, kilka kresek dodała” [10]. Potwierdzeniem jej samodzielności w opracowywaniu matryc jest zachowana w Muzeum Narodowym w Warszawie odbitka Pietra Mala z drogi od Florencji, opatrzona podpisem:A. Charczewska rys. y sztychowała. Poza rysunkami do Monachomachii do naszych czasów zachowało się kilka rycin i portretów Charczewskiej, wzmiankowanych w dotychczasowych opracowaniach. Warto także wspomnieć, że poza działalnością rysowniczą, podczas pobytu w Lidzbarku, Charczewska wspierała także stryja w dekorowaniu diecezjalnej siedziby. Większość portretów w galerii lidzbarskiej powstała według jej kompozycji [11]. 

Anna Charczewska, uznana przez Eryka Lipińskiego i Hannę Górską, za pierwszą działającą na ziemiach polskich karykaturzystkę, swymi kompozycjami do Monachomachii dowiodła talentu do ukazywania świata w krzywym zwierciadle oraz umiejętnego stosowania strategii wizualnych karykatury, dzięki którym wydobywała i uwypuklała emocje i charakter ukazanych w jej pracach osób. Z jej niezwykłego talentu rysowniczego zdawały sobie doskonale sprawę także osoby z jej najbliższego towarzystwa, o czym świadczą słowa ks. Michała Foxa, kapelana i bibliotekarza bp. Ignacego Krasickiego, który z nieskrywanym zachwytem pisał: „Takich sensacyi iakie W.W. Pani Dzobrodz. miałaś, kiedy obok z nayiaśniejszym Panem siedząc popisywałaś się przedziwnemii swemi rysunkami y mieysca do nich stosuiące się z woyjny Mnichów czytałaś, takich W.W. Pani Dobrodz. życzymy iak naywięcey, ale przy tym życzymy też y to żeby się nie tak tragicznie kończyły, to iest odebraniem rysunków, albo ieżeli takie nieszczęście iest nieuchronne żeby przynaymniey gdy czym innym nie może, dyamentami i perłami hoynie było nagrodzone” [12].


Anna Charczewska, kompozycja do Monachomachii, 1788-1790, [repr. Z. Batowski, Malarki Stanisława Augusta, 1951]
Anna Charczewska, kompozycja do Monachomachii, 1788-1790, [repr. Z. Batowski, Malarki Stanisława Augusta, 1951]
Anna Charczewska, kompozycja do Monachomachii, 1788-1790, [repr. Z. Batowski, Malarki Stanisława Augusta, 1951]

Anna Charczewska, kompozycja do Monachomachii, 1788-1790, [repr. Z. Batowski, Malarki Stanisława Augusta, 1951]

Biogram

Anna z Krasickich Charczewska

Anna z Krasickich Charczewska urodziła się w 1762 roku w Dubiecku. Była córką Antoniego Krasickiego i Róży z Charczewskich oraz bratanicą biskupa Ignacego Krasickiego. Nie jest znana data jej ślubu z Michałem Charczewskim, wiadomo natomiast, że z ich związku urodziła się córka Urszula. Druga z córek Leokadia, według jej syna Seweryna Łuskowskiego, była dzieckiem nieślubnym.

W latach 1788-1790 wraz z Urszulą przebywała u swego stryja Ignacego w Lidzbarku (Heilsbergu), gdzie objawił się jej talent artystyczny. Podczas pobytu tam występowała w teatrze zorganizowanym przez bp. Krasickiego, który w 1788 roku wystawiał przedstawienia w karnawale i po Wielkanocy. W sierpniu 1790 roku Anna przybyła na krótko do Warszawy. Przebywając w stolicy mieszkała w swej willi na Mokotowie. Obyła podróże do Prus (m.in. do Królewca w 1793 roku), wschodniej Saksonii, Brandenburgii i do Włoch.

Zmarła w 1806 roku w Węgrowie.

wróć do początku artykułu

Przypisy do eseju:

[1] Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4, s. 678-679.

[2] Fox M., Dyariusz z Heilsberga od r. 1790-1792, Kraków 1898, s. II.

[3] Żakowska E., Anna Charczewska, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, red. A. Morawińska, Warszawa 1991, s. 309.

[4] Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4, s. 679.

[5] Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4, s. 679.

[6] Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4, s. 679.

[7] Batowski Z., Malarki Stanisława Augusta, Wrocław 1951, s. 33.

[8] Nowak Z., Charczewska Anna, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, T. 1, red. J. Maurin-Białostocka i in., Wrocław 1971, s. 309.

[9] Batowski Z., Malarki Stanisława Augusta, Wrocław 1951, s. 31; Górska H., Lipiński E., Z dziejów karykatury polskiej, Warszawa 1977, s. 49.

[10] Dzieła Ignacego Krasickiego, t. VI, Warszawa 1879, s. 432.

[11] Nowak Z., Charczewska Anna, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, T. 1, red. J. Maurin-Białostocka i in., Wrocław 1971, s. 309.

[12] Fox M., Dyariusz z Heilsberga od r. 1790-1792, Kraków 1898, s. 44.

Biogram opracowano na podstawie następujących źródeł:

Batowski Z., Malarki Stanisława Augusta, Wrocław 1951.

Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4.

Dzieła Ignacego Krasickiego, t. VI, Warszawa 1879.

Górska H., Lipiński E., Z dziejów karykatury polskiej, Warszawa 1977.

Łuskowski S., Pamiętnik zdeklasowanego szlachcica, Kraków 1952.

Nowak Z., Charczewska Anna, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, red. J. Maurin-Białostocka i in., Wrocław 1971.

Obłąk J.W. , Materiały do działalności kulturalnej Ignacego Krasickiego. O stosunku do sztuki i zbiorach artystycznych, [w:] Studia pomorskie, t. II, red. M. Walicki, Wrocław 1957.

Sawicka S., Sulerzyska T., Straty w rysunkach z Gabinetu Rycin 1939-1945, Warszawa 1960.

Windakiewicz S., Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej, Karków 1921.

Żakowska E., Anna Charczewska, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, red. A. Morawińska, Warszawa 1991.