Na początku próbowałam trochę rysować do „Szpilek”, do „Kocyndra”, „Muchy” i zapisałam się na Akademię. Już w czasie studiów nawiązałam współpracę ze „Świerszczykiem” i zaczęłam dla nich rysować. W końcu zrobiłam dyplom w pracowni Kulisiewicza. To była grafika artystyczna, a ja postanowiłam ilustrować książeczki dla dzieci, bowiem na trzecim roku studiów urodziłam Marysię i bynajmniej nie było mi łatwo. Żeby nakarmić córkę musiałam z Akademii biegać do domu i wracać na wykłady. Wydawało mi się, że łatwiej będzie prowadzić dom i wychowywać dziecko biorąc prace zlecone. Musiałam jakoś pogodzić jedno z drugim.
Danuta Konwicka,fot. ze zbiorów Muzeum Karykatury
Danuta Konwicka
„Na początku próbowałam trochę rysować do „Szpilek”, do „Kocyndra”, „Muchy” i zapisałam się na Akademię. Już w czasie studiów nawiązałam współpracę ze „Świerszczykiem” i zaczęłam dla nich rysować. W końcu zrobiłam dyplom w pracowni Kulisiewicza. To była grafika artystyczna, a ja postanowiłam ilustrować książeczki dla dzieci, bowiem na trzecim roku studiów urodziłam Marysię i bynajmniej nie było mi łatwo. Żeby nakarmić córkę musiałam z Akademii biegać do domu i wracać na wykłady. Wydawało mi się, że łatwiej będzie prowadzić dom i wychowywać dziecko biorąc prace zlecone. Musiałam jakoś pogodzić jedno z drugim” [1].
Słowa te wypowiedziała wiosną 1999 roku – na kilka miesięcy przed śmiercią – graficzka i ilustratorka Danuta Konwicka, która dziś kojarzona jest głównie z ilustracją dla dzieci. Fakt ten nie powinien zaskakiwać, gdyż jej dorobek w tym zakresie jest imponujący. Choć rysunek satyryczny i karykatura stanowiły w jej twórczości jedynie epizod – trwający co prawda kilka lat – warto podkreślić, że to właśnie dzięki nim zaistniała jako artystka w świadomości odbiorców ówczesnej prasy ilustrowanej, a szerzej, grafiki użytkowej.
Debiut rysowniczy Danuty Konwickiej, wówczas jeszcze Lenicy, przypadł na początek grudnia 1945 roku. W tym czasie w katowickim „Kocyndrze”, w piątym numerze pisma, opublikowano dwie niewielkie kompozycje sygnowane znakiem złożonym z litery „o” i przecinającej ją po prawej stronie krótkiej, falującej kreski. Nad rysunkami redakcja zamieściła informację wskazującą autora prac – osobę ukrywającą się pod pseudonimem Gamma [2].
Pierwsza z opublikowanych prac była humorystycznym żartem skierowanym przeciwko osobom niedbającym o higienę, druga natomiast przedstawiała dyskutujące ze sobą atomy, ukazane przez Gammę jako przesadnie szczupłe postaci, których wygląd przywodził na myśl uproszczone sylwetki ludzi pojawiających się w rysunkach dziecięcych. Obie prace – pod względem formalnym zupełnie odmienne, jedna obfitująca w szczegóły, druga maksymalnie uproszczona i syntetyczna – mogły sugerować, że wyszły spod ręki dwóch różnych rysowników.
W kolejnych numerach tygodnika regularnie zaczęły pojawiać się następne rysunki z wpisaną w kompozycję sygnaturą. Po pewnym czasie, dokładnie w czternastym numerze, redakcja zdecydowała się ujawnić tożsamość tajemniczego współpracownika, którym okazała się mająca wówczas piętnaście lat Danuta Lenicówna.
Pomimo młodego wieku nie oszczędzano początkującej rysowniczki, której – poza lżejszym repertuarem społeczno-obyczajowym – przydzielano również rysunki o tematyce politycznej, komentujące dynamicznie zmieniającą się sytuację międzynarodową po II wojnie światowej. Choć współpraca Danuty z „Kocyndrem” miała charakter okazjonalny, warto wspomnieć, że była ona drugą – obok Danuty Staszewskiej (wówczas występującej pod nazwiskiem Anna Żebrowska) – rysowniczką tego pisma. Nieco później w tygodniku zaczął również publikować swoje prace starszy brat Lenicówny, późniejszy wybitny grafik i twórca plakatów, Jan Lenica.
Współpraca Konwickiej z kolejnymi czasopismami satyrycznymi – „Muchą” i „Szpilkami” – również miała charakter okazjonalny. Jej oszczędne pod względem formalnym kompozycje – początkowo rysowane piórkiem, cienką, precyzyjnie prowadzoną linią – z czasem ewoluowały i stały się bardziej graficzne oraz wyraziste, co zawdzięczały grubemu konturowi, zapewne malowanemu pędzlem. Bez względu na sposób rysowania i stylistykę prac, artystka chętnie sięgała po strategie wizualne karykatury, takie jak kontrastowe zestawienia i deformacje – przejawiające się w wyolbrzymieniu lub zaburzeniu proporcji niektórych części ciała – które wzmacniały przekaz jej rysunków i pozwalały odbiorcom łatwo rozpoznać bohaterów poddanych satyrycznej krytyce.
Konwicka na łamach obu pism, podobnie jak wcześniej w „Kocyndrze”, podejmowała różnorodne tematy – od zagadnień czysto humorystycznych, poprzez kwestie społeczno-obyczajowe, aż po sprawy polityczne, głównie międzynarodowe. Wśród tych ostatnich pojawiały się prace krytykujące m.in. amerykański imperializm (rys. z podpisem – Pan sobie życzy, żeby nasze państwa były upieczone, czy ugotowane?) oraz politykę prezydenta Harry’ego Trumana, której głównym elementem było powstrzymanie komunizmu i pomoc w odbudowie państw zachodnich, w tym Niemiec (rys. Z tej mąki chleba nie będzie). Tematy te na łamach chociażby „Szpilek” najbardziej intensywnie eksploatowano pod koniec lat 40. i w pierwszej połowie lat 50.
W kompozycjach o tematyce politycznej Konwicka posługiwała się nie tylko personifikacjami poszczególnych krajów – takimi jak Wujek Sam (Stany Zjednoczone), John Bull (Wielka Brytania), Marianna (Francja) – lecz także silnie uproszczonymi, ale dobrze oddającymi podobieństwo modela karykaturami portretowymi prominentnych polityków tamtych czasów, m.in. Harry’ego Trumana, premiera Włoch Alcide De Gasperiego, kanclerza RFN Konrada Adenauera czy francuskiego premiera i ministra Roberta Schumana.
Choć współpraca Konwickiej z prasą satyryczną była sporadyczna i ostatecznie zakończyła się na początku lat 60., warto pamiętać, że to właśnie dzięki satyrze rysunkowej, tuż po zakończeniu wojny, wiele osób dowiedziało się o istnieniu młodej i uzdolnionej artystki, stawiającej swe pierwsze kroki w twórczości graficznej. Prace Konwickiej – zwłaszcza te komentujące ówczesną politykę – dowodzą, że mimo młodego wieku nie unikała wyzwań i podejmowała, zapewne z inicjatywy redakcji, tematy polityczne, zarezerwowane zwykle dla rysowników-mężczyzn. Tym samym, niezależnie od przyczyn, dla których tworzyła karykatury polityczne, Danuta Konwicka na trwałe zapisała się w historii polskiego rysunku satyrycznego, jako artystka dokumentująca w swoich niewielkich kompozycjach nie tylko absurdy otaczającej ją rzeczywistości, ukazywane w krzywym zwierciadle satyry, lecz także istotne wydarzenia polityczne mające wpływ na życie milionów ludzi.
Zwiń tekst
Danuta Konwicka
Danuta Konwicka (z d. Lenica) urodziła się 3 lutego 1930 roku w Poznaniu, jako córka malarza Alfreda Lenicy i Janiny z Kubowiczów. Od strony matki jej dziadkiem był malarz Piotr Kubowicz przedstawiciel tzw. szkoły monachijskiej. Była młodszą siostrą grafika, twórcy plakatów, rysownika, reżysera filmów animowanych, krytyka sztuki Jana Lenicy. W 1936 roku rozpoczęła naukę w szkole podstawowej w Poznaniu. W 1937 roku wstąpiła do konserwatorium muzycznego w Poznaniu, gdzie uczyła się gry na fortepianie. Po wybuchu wojny wraz z rodziną została wysiedlona do Mielca. W 1941 roku Lenicowie przeprowadzili się do Krakowa, gdzie Alfred został zaangażowany jako skrzypek w Filharmonii Krakowskiej. W Krakowie chodziła do szkoły krawieckiej. Wraz z bratem uczęszcza także na prywatne lekcje muzyki na fortepianie. Po zakończeniu wojny z rodziną wróciła do Poznania, gdzie uczęszczała do liceum ogólnokształcącego, do klasy o profilu matematyczno-przyrodniczym. W 1949 roku zdała maturę w Liceum dla Dorosłych Związku Nauczycielstwa Polskiego w Poznaniu. W 1949 roku wyszła za Tadeusza Konwickiego, ówcześnie członka Związku Literatów Polskich i redaktora „Nowej Kultury”. Po ślubie wraz z mężem przeniosła się do Warszawy. W latach 1949-1954 studiowała na Akademii Sztuk Pięknych (od 1950 Plastycznych). Dyplom z wyróżnieniem obroniła w 1955 roku w pracowni prof. Tadeusza Kulisiewicza.
W swej twórczości zajmowała się początkowo rysunkiem prasowym, a następnie ilustracją, głównie do książek i czasopism dla dzieci. Rysunkiem prasowym zaczęła zajmować się w wieku 15 lat. Debiutowała 8 grudnia 1945 w 8 numerze tygodnika „Kocynder”. Swe pierwsze prace publikowała pod pseudonimem Gamma i sygnowała je charakterystyczną literą „O” z zygzakowatym „ogonkiem”. Od numeru 14 jej rysunki były podpisywane przez redakcję D. Lenicówna. Z „Kocyndrem” współpracowała do momentu jego likwidacji w 1947 roku. Jej rysunki ukazywały się także w tygodniku „Mucha”, „Odrodzenie”, „Nowa Kultura”, „Szpilki”. Z ostatnim tytułem współpracowała od 1948 roku do początku lat 60. Po studiach podstawę jej twórczości stanowiła ilustracją książkową dla dzieci, i to w tej dziedzinie odniosła największy sukces. Jej debiut ilustratorski przypadł na 1954 rok, kiedy opracowała ilustracje do książki Nadziei Druckiej Krzywda.
Współpracowała z wydawnictwami m.in.: Nasza Księgarnia, Biuro Wydawnicze Ruch, KAW, Iskry, Czytelnik. W ciągu życia zilustrowała kilkadziesiąt książek dla dzieci, m.in.: C. Janczarskiego, Blisko czy daleko (1955); C. Janczarskiego, Nasz mały teatrzyk (1962); L. Krzemienieckiej, O jednym kruku (1963); H. Bechlerowej, Wierzbowa bajeczka (1964); A. Słuckiego, Czarne i białe kruki (1965); A. Bahdaja, Pilot i ja (1967); L. Marjańskiej, O kowbojach z Kolorado (1967); M. Kownackiej, U Małgorzatki (1969); J. Hartwig, Zguba Michałka (1969); J. Kulmowej, Różne rzeczy Hilarego (1973); R.M. Grońskiego, Dlaczego nagle pada deszcz (1976); J. Kulmowej, Mysz jak nie mysz (1977); M. Stengerta, Zapraszamy do Smoka (1977); P. Abrahama, Kolumb na Haweli (1980); J. Papuzińskiej, Rokiś wraca (1981); J. Borowiczowej, Pamiętnik Pikusia (1989); O. Preusslera, Malutka czarownica (1994). Ilustrowała także książki męża Tadeusza Konwickiego, m.in.: Zwierzoczłekoupiór (1969) oraz Dlaczego kot jest kotem (1976). Ponadto jako ilustratorka współpracowała z czasopismami dla najmłodszych m.in. „Świerszczykiem” i „Misiem”.
Swe prace prezentowała na wystawach indywidualnych w 1969 roku w Galerii ZPAP w Lublinie, a następnie w Klubie MPIK w Warszawie w 1978 roku. W 2002 roku w ramach Festiwalu Leniców, w CK Zamek w Poznaniu, zorganizowana została jej indywidualna wystawa pt. Danuta Konwicka. Ilustracje. W tym samym roku wystawa jej prac odbyła się w Galerii Licorne w Warszawie. Brała udział w wystawach zbiorowych ilustracji, m.in.: III Wystawa Ilustracji dla Dzieci, Warszawa (1962); IV Wystawa Ilustracji dla Dzieci, Warszawa (1963); IV Wystawa Ilustracji dla Dzieci, Warszawa (1966); Międzynarodowa Wystawa Ilustracji dla Dzieci, Bolonia (1967); Ogólnopolska Wystawa Grafiki Książkowej, Warszawa (1967); Polska Ilustracja dla Dzieci, Warszawa (1984), Polska Sztuka dla Dzieci, Hanower (1984); wystawa grafiki, Hamburg (1994). W 2012 roku jej prace prezentowane były na wystawie Mistrzowie Ilustracji w Muzeum Łazienki Królewskie.
Prywatnie była żoną Tadeusza Konwickiego (1926-2015) prozaika, scenarzysty i reżysera, którego poznała podczas pobytu u brata w Warszawie. Poślubili się 25 kwietnia 1949 roku w Poznaniu. Para miała dwie córki Marię (1952), graficzkę i reżyserkę, absolwentkę Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie oraz Annę (1959-2008).
Zmarła 30 sierpnia 1999 roku w Warszawie.