„Czterdzieści lat minęło, a ja nie miałam dotąd zwyczaju spisywać każdodziennie wydarzeń, jakich byłam w moim życiu świadkiem. Przechowałam tylko luźne notatki, dotyczące mego dzieciństwa, mojej młodości. Dzisiaj, kiedy już tak niewiele pozostaje mi do życia, zabrałam się do uporządkowania moich papierów i wydania na widok publiczny niektórych notatek, mogących mieć jakąś wartość dla mojej rodziny. W dowód miłości i zaufania, pracę tę poświęcam moim dzieciom” [1].

Słowa zapisane przez Fryderykę Luizę Hohenzollern Radziwiłłową, rozpoczynały spisany blisko 200 lat temu rękopis zatytułowany Dla moich dzieci. Choć Fryderyka, znana także jako Luiza Pruska, z urodzenia była Niemką, poprzez swe małżeństwo z Antonim Radziwiłłem – w latach 1815-1831 Księciem namiestnikiem Wielkiego Księstwa Poznańskiego – zamieszkała na ziemiach, które jeszcze do niedawna były terenem Rzeczpospolitej i wraz z mężem dbała o rozwój i ochronę tutejszej kultury. Jej działalność na terenie księstwa, gdzie wraz ze swym utalentowanym muzycznie i plastycznie mężem, prowadziła salon artystyczny, pozwala umieścić jej nazwisko w bazie związanych z ziemiami polskimi karykaturzystek.

Według katalogu wystawy Artystki polskie Luiza była rysowniczką-amatorką [2]. O jej uzdolnieniach artystycznych ani o nauce w zakresie rysunku czy malarstwa, wciąż niewiele wiadomo. W publikacji Allgemeine Deutsche Biographie Paul Bailleu podaje, że księżna miała „talent muzyczny i malarski” [3]. Z kolei w Lexikon der Künstlerinnen 1700-1900, w nocie biograficznej opublikowanej w 2005 roku, można o niej przeczytać, że była malarką, rysowniczką, zajmowała się haftowaniem i była salonnière. Ponadto pojawiają się tam informacje, że Luiza wcześnie otrzymała wykształcenie w zakresie malarstwa i rysunku oraz że w latach 1786-1788, wraz ze swoją damą dworu i guwernantką panną Keller, wystawiała trzykrotnie swoje prace w berlińskiej Akademii. W przywołanym leksykonie wymienione zostały także cztery prace jej autorstwa, obejmujące rysunki, pastel oraz haft, datowane na lata 1786-1791. Jak podaje autor noty możliwe, że wraz z mężem, między rokiem 1800 a 1812 pobierali naukę rysunku i akwaforty u Christopha Jakoba Wilhelma Hallera von Hallersteina [4].

We wspomnianym katalogu Artystki polskie w zasadzie tylko w przypadku dwóch kompozycji wspomnianych w tekście, znajdujących się w zbiorach Muzeum Narodowego, pewne jest, że wyszły spod jej ręki. Mowa tutaj o kompozycji z roku 1831 przedstawiającej fragment budynku mieszkalnego w Cieplicach (Rys. Pol. 1770) oraz o niedatowanym rysunkowym popiersiu nierozpoznanego mężczyzny (dawna sygn. Nieb. 16/30), które zaopatrzone zostały w podpisy informujące, że wykonała je Fryderyka Luiza [5]. Na stronie internetowej artnet.com, odnaleźć można rysunek przedstawiający salon w pałacu Radziwiłłów, wykonany akwarelą i ołówkiem, sprzedany na aukcji w 2009 roku, którego także była autorką. Wspomniana kompozycja wskazuje na jej talent i biegłość w posługiwaniu się tą trudną techniką malarską. Kilka wymienionych kompozycji, to w zasadzie wszystko, co udało się znaleźć, jeśli chodzi o rysunki, których autorstwo Luizy jest pewne. 

W Muzeum Narodowym w Warszawie przechowywany jest wyjątkowy zbiór pięćdziesięciu sześciu rysunków, wykonanych różnymi technikami – ołówkiem, piórkiem i tuszem oraz pędzlem i tuszem – przedstawiających różne osoby ukazane z profilu, całopostaciowo lub popiersiowo. O wspólnym autorze tych dzieł świadczy stylistyczne podobieństwo, wysoki poziom artystyczny, uwidaczniający się pomimo pewnej ich szkicowości, oraz precyzja w opracowaniu twarzy ukazanych postaci. Wspólną cechą większość kompozycji jest także to, że ich bohaterowie zostali potraktowani w sposób karykaturalny, z tym, że strategie wizualne karykatury zastosowane zostały subtelnie, z niebywałym wyczuciem i umiarem, co pozwoliło autorowi uwydatnić najbardziej charakterystyczne cechy postaci – zarówno od strony wyglądu, jak również osobowości – przy jednoczesnym zachowaniu ich podobieństwa. Wszystkie pięćdziesiąt sześć rysunków zostało ujętych we wspólną obwolutę, na której widnieje odręczny napis ołówkiem dessins de la Psesse Louise de Prusse [rysunki księżniczki Luizy Pruskiej]. Jest to więc jedyna informacja, wskazująca na potencjalną autorkę tych dzieł, bowiem żadna z prac, pomimo znajdujących się na nich napisów informujących o nazwiskach lub funkcjach przedstawionych osób, nie została przez nią sygnowana.

Pomimo niewystarczających dowodów pozwalających jednoznacznie uznać Luizę za autorkę tych kompozycji, domniemywać można, że rysunki te wyszły jednak spod jej ręki. Pod względem formalno-stylistycznym różnią się one od znajdujących się w kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie prac, w tym także karykatur, autorstwa jej męża Antoniego. Biorąc z kolei pod uwagę warstwę ikonograficzną i sposób przedstawienia poszczególnych postaci – zwłaszcza ich stroje i fryzury, pozwalające datować te rysunki raczej na koniec lat 80. i lata 90. XVIII niż na czasy późniejsze – nie sposób przypisać ich autorstwo Elizie, utalentowanej plastycznie córce Luizy i Antoniego. Z drugiej jednak strony pojawiające się wątpliwości wokół autorstwa Luizy, w kilku przypadkach, dodatkowo wzbudzają podpisy identyfikujące postaci – nie wykluczone, że naniesione wtórnie przez inną osobę – wskazujące, że niektórzy bohaterowie rysunków zmarli, gdy księżna była jeszcze dzieckiem. Aby dodatkowo namieszać w tym niekończącym się „śledztwie” warto zadać pytanie – przy założeniu, że postaci identyfikował ktoś inny niż księżna – czy osoba opisująca rysunki właściwie rozpoznała ukazane na nich postaci…

Zostawiając na boku dochodzenie autorstwa, które z braku wystarczających dowodów źródłowych oraz materiałów porównawczych i tak skazane jest na tym etapie na porażkę, warto nieco dokładniej przyjrzeć samym artefaktom. Tym, co łączy zdecydowaną większość tych karykaturalnie potraktowanych portretów, na których przedstawiono m.in. Aloizego Friedrich Brühla, kanclerza wielkiego koronnego Jacka Małachowskiego, malarza Antoniego Albertrandiego, jezuitę i naukowca Carla Benvenutiego, audytora Mellera, mistrza kucharskiego Gattelois – czyli jak twierdzi autorka noty w katalogu Artystki polskie „przyjaciół, znajomych i służby księżnej”[6] –  jest skupienie się ich domniemanej autorki na opracowaniu szczegółów twarzy oraz nieco bardziej schematycznym i uproszczonym potraktowaniu sylwetek postaci, które dodatkowo tracą swe proporcje. Przeniesienie uwagi na opracowanie fizjonomii i próba wydobycia z nich – poprzez karykaturalne uwydatnienie specyficznych cech – charakteru konkretnej osoby, sprawiło, że głowy w wielu przypadkach wyraźnie dominują swą wielkością nad uproszczonym zarysem sylwetki. Przypuszczać należy, że zaburzenie proporcji nie było w tym przypadku zabiegiem celowym, lecz raczej wynikać mogło z nie do końca opanowanego warsztatu rysownika. Tezę tę potwierdzają inne rysunki z tego zbioru, na których postaci, także ujęte w sposób karykaturalny, zachowują swoje prawidłowe rozmiary. Warto pamiętać, że jeśli przyjęte datowanie zbioru zostałoby potwierdzene, to Luiza w tym czasie, czyli pod koniec lat 80. XVIII wieku, była osobą zbliżajacą się dopiero do dwudziestego roku życia, co mogłoby w  jakiejś mierze tłumaczyć pewne potknięcia. Pomimo jednak wspomnianych uproszczeń w sposobie opracowania sylwetek, autorka różnicowała i indywidualizowała wygląd poszczególnych osób zarówno przez ich stroje – wskazujące niekiedy na pełnione funkcje – oraz uwydatnienie charakterystycznych cech, takich jak chociażby nadmierna otyłość lub wychudzenie.   

Ten cenny zbiór karykatur portretowych, powstały zapewne pod koniec XVIII wieku, wciąż czeka na pogłębione badania związane z ich powstaniem i autorstwem. Jeśli jednak hipotezy o autorstwie Luizy Pruskiej zostałyby potwierdzone – i w tak zwanym między czasie nie zostałaby odnaleziona inna rysowniczka zajmująca się karykaturą portretową – to właśnie ona na kartach historii zapisałaby się jako pierwsza na ziemiach polskich artystka tworząca karykatury portretowe.