Irena Kuczborska(1907-1971)
Podobnie jak w życiu, stosunek artystki do własnej twórczości znamionowała spontaniczność pozbawiona celebracji, konieczności porządkujących programów i manifestów, a mająca w sobie coś z radosnej zabawy, ze znajdywania potwierdzeń postawy człowieka.
Irena Kuczborska,fot. ze zbiorów Muzeum Karykatury
Irena Kuczborska
„Podobnie jak w życiu, stosunek artystki do własnej twórczości znamionowała spontaniczność pozbawiona celebracji, konieczności porządkujących programów i manifestów, a mająca w sobie coś z radosnej zabawy, ze znajdywania potwierdzeń postawy człowieka. Z kolei żywość reagowania, wielokierunkowość zainteresowań, potrzeba i umiejętność angażowania się w sprawy aktualne czy włączania się w większe zespołowe przedsięwzięcia prowadziły do podejmowania różnych poszukiwań i decyzji artystycznych w zakresie odmiennych dyscyplin – od karykatury i satyry w czasopismach po scenografię, malarstwo ścienne czy wzornictwo” [1].
Tak scharakteryzowano Irenę Kuczborską, zwaną przez najbliższych Inką, w tekście opublikowanym w folderze jej pośmiertnej wystawy, zorganizowanej w Warszawie w 1973 roku przez Związek Polskich Artystów Plastyków. Choć Inka po wojnie zajmowała się głównie ilustracją dziecięcą i projektowaniem ubioru, to właśnie rysunek satyryczny był dziedziną, która zainteresowała ją jeszcze podczas studiów w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Najlepiej świadczy o tym jej współpraca z „Cyrulikiem Warszawskim”, jednym z najważniejszych tygodników satyrycznych dwudziestolecia międzywojennego.
Można zaryzykować twierdzenie, że zainteresowanie tą dziedziną twórczości odziedziczyła w genach po swoim ojcu, Stanisławie Kuczborskim oraz po braciach swojej babki Klotyldy z Gierymskich Kuczborskiej, Aleksandrze i Maksymilianie. Choć Inka nie miała okazji dobrze poznać ojca – utalentowanego karykaturzysty, rysownika, malarza i współzałożyciela kabaretu „Zielony Balonik”, zmarłego w 1911 roku w wieku zaledwie 30 lat – w swojej działalności artystycznej wielokrotnie udowadniała, że była godną kontynuatorką rodzinnej tradycji.
Już pierwsze publikowane w prasie rysunki wskazują, że nie tylko posiadła zdolność do syntezy, lecz także – dzięki stosowanym deformacjom postaci – potrafiła w swoich pracach osiągnąć niespodziewany efekt komiczny. Początkowo dość skromnie zaznaczyła swoją obecność na łamach „Cyrulika Warszawskiego”, gdzie przygotowywała niewielkie ilustracje do dłuższych tekstów lub żartów słownych. Inkę interesowały głównie tematy obyczajowe. W swoich pracach, podpisywanych – na wzór ojca – literą „Q”, przedstawiała m.in. relacje damsko-męskie, przemiany w życiu kobiet, dyskusje między przedstawicielami społeczności żydowskiej oraz reprezentantami różnych warstw społecznych, a niekiedy także bieżące tematy gospodarcze czy polityczne. Z czasem, od 1932 roku, na łamach pisma zaczęły pojawiać się jej rysunki autonomiczne, zajmujące całe strony. Publikowano je w sąsiedztwie prac m.in. Jerzego Zaruby, Mai Berezowskiej, Mieczysława Piotrowskiego, czy jej kolegi ze studiów Feliksa Topolskiego. W „Cyruliku” opublikowała również kilkanaście reklam teatrzyku Banda. Znacznie mniej uwagi poświęcała karykaturze politycznej, choć i te tematy pojawiały się w jej dorobku (w „Cyruliku” ukazały się m.in. Szczęśliwy książę, Armaty się nudzą, Deutschland, Deutschland über alles! – na ostatnim rysunku przedstawiła karykaturę portretową Hitlera).
Trzeba przyznać, że choć dla Inki rysunek satyryczny nigdy nie był główną formą wypowiedzi, to zamiłowanie do groteski i pogodne poczucie humoru chętnie przenosiła na inne dziedziny. Potwierdzają to projekty plakatów oraz ilustracje do książek dla dzieci. Najbardziej dobroduszne poczucie humoru ujawniło się w wykonanych przez nią subtelnych ilustracjach z 1957 roku do Pchły Szachrajki Jana Brzechwy.
Twórczość Inki nie ograniczała się jednak do szeroko rozumianej grafiki projektowej, za sprawą której kształtowała gust estetyczny czytelników prasy i książek. Kuczborska była bowiem – obok Jadwigi Grabowskiej – jedną z osób odpowiedzialnych za styl, elegancję i szyk polskich kobiet. To ona kreowała trendy modowe, współpracując przez lata jako dyrektorka artystyczna w Zakładzie Wzornictwa Mody "Modny Strój" [2].
Można więc o niej powiedzieć, że była artystką wszechstronną, wielokierunkową, która nie bała się podejmować różnych tematów, eksperymentować z technikami i łączyć wiele różnorodnych, niekiedy bardzo odległych od siebie dziedzin sztuki. Uchodziła przy tym – jak wspominają osoby, które ją znały i pamiętają – za osobę przebojową, towarzyską, obdarzoną dużym poczuciem humoru i zmysłem obserwacji, potrafiącą celnie puentować zaobserwowane sytuacje.
Przyjaźń amerykańsko-francuska, "Cyrulik Warszawski" 1932, nr 52.
Armaty się nudzą, "Cyrulik Warszawski" 1932, nr 27.
Wyjątek z powieści, "Cyrulik Warszawski" 1932, nr 28.
Irena Kuczborska
Irena Kuczborska urodziła się 10 września 1907 roku w Krakowie, jako córka malarza, rysownika, autora karykatur i plakatów Stanisława Kuczborskiego oraz Zofii Munk. Jej babką była Klotylda z Gierymskich Kuczborska, siostra Aleksandra i Maksymiliana Gierymskich. W latach 1926-1927 studiowała w Instytucie Sztuk Plastycznych pod kierunkiem Wacława Borowskiego i Stanisława Rzeckiego, następnie, w latach 1927-1933, była studentką Tadeusza Pruszkowskiego i Władysława Skoczylasa w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, od 1932 roku przekształconej w Akademię Sztuk Pięknych. Podczas studiów odbyła dwie dłuższe podróże studyjne do Włoch i Francji.
Od 1927 roku współpracowała z czasopismami literackimi i satyrycznymi, m.in.: „Świat”, „Cyrulik Warszawski”, „Wiadomości Literackie”, „Szpilki”, „Skamander”, „Kultura”, w których publikowała głównie rysunki satyryczno-humorystyczne. W miesięczniku „Arkady” ukazywały się jej rysunki z zakresu mody. Zajmowała się także projektowaniem okładek i plakatów, za które otrzymywała nagrody (m.in. III nagroda za okładkę do czasopisma „Ziemia” w 1929 roku; I nagroda za plakat reklamowy dla browaru „Żywiec” w 1930). W 1937 rok, wraz z Tadeuszem Lipskim, na zlecenie Polskich Kolei Państwowych i Ligii Popierania Turystki zaprojektowała mapę Polski, a w 1938 zaprojektowała mapę C.O.P., którą zleciło jej Biuro Planowania Krajowego przy Ministrze Skarbu. Ponadto projektowała i realizowała dekoracje ścienne. W 1928 roku brała udział w pracach na potrzeby Powszechnej Wystawy Krajowej, w 1937 roku współpracowała przy wykonywaniu panneau dla Pawilonu Polskiego w dziale „Transport i Turystyka” na Międzynarodowej Wystawie „Sztuka i Technika”, za które otrzymała srebrny medal. W końcu, tuż przed wojną w 1939 roku, brała udział w wykonaniu cyklu malowideł poświęconych dziejom Polski w Muzeum w Rapperswilu. Zajmowała się także scenografią, którą w latach 30. projektowała dla warszawskiego teatrzyku „Banda” i okazjonalnie dla teatru „Reduta”. Jej działalność w zakresie wspomnianych dziedzin przerwała wojna, którą spędziła w Warszawie. Zajmowała się wtedy głównie malarstwem pejzażowym, które uprawiała także przed wojną. Po powstaniu warszawskim przeprowadziła się na krótko do Krakowa, z którego wyjechała do Warszawy pod koniec 1945 roku.
Po wojnie rozpoczęła intensywną działalność w zakresie wzornictwa. Od 1946 roku uczestniczyła w Komisjach Artystycznych Biura Nadzoru Estetyki Produkcji, a następnie pracowała jak jedna z pierwszych etatowych plastyczek w nowo powołanym do życia Instytucie Wzornictwa Przemysłowego. W 1948 roku prowadziła na zlecenie zajęcia z rysunku żurnalowego w Zakładzie Tkaniny warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Szczególnie intensywny czas jej działalności w zakresie wzornictwa i projektowania mody przypadł na lata 1961-1970, kiedy została powołana na kierowniczkę nadzoru artystycznego w Zakładzie Wzornictw Mody „Modny Strój”. W tym samym czasie była rzeczoznawcą do spraw estetyki odzieży przy Ministerstwie Handlu Wewnętrznego.
Drugą, nową dziedziną, którą zainteresowała się i rozwinęła po wojnie była ilustracja dla dzieci. W tym zakresie podjęła współpracę z m.in. z wydawnictwami Nasza Księgarnia, Iskry, Czytelnik i Biuro Wydawnicze „Ruch” oraz pismami „Płomyczek” i „Świerszczyk”. Wykonywała także ilustracje do literatury dla dorosłych, które zlecały jej m.in. PIW, Czytelnik, Wiedza Powszechna. Wśród najważniejszych tytułów zilustrowanych przez nią znalazły się m.in.: Pchła Szachrajka Jana Brzechwy, Mania czy Ania Ericha Kästnera, Cudowne okulary i Pan Szyszkowski Lucyny Krzemienieckiej, Dziwne dziwy się plotą Wandy Grodzieńskiej, Lajkonik Anny Świrszczyńskiej, Baśnie z bliska i daleka Wandy Markowskiej i Anny Milskiej, Opowieści starej sowy Danuty Gellnerowej, Brzezina Jarosława Iwaszkiewicza, Łucja z Pokucic i Zegar z kukułką Marii Dąbrowskiej, Quo vadis Henryka Sienkiewicza, Nowele Bolesława Prusa, Nowele Elizy Orzeszkowej”. Po wojnie powróciła także do rysunku prasowego i podjęła współpracę z takimi tytułami jak: „Szpilki”, „Świat” oraz „Filipinka”. W 1950 roku podjęła współpracę z WAG-iem i ponownie zaczęła projektować plakaty, głównie filmowe i okolicznościowe. Podejmowała się także projektowania znaków firmowych oraz reklam. Przez cały czas uprawiała malarstwo wykonując portrety i pejzaże. W związku z zamówieniem Wydawnictwa „Ruch” na reprodukcje tematyczne, w latach 1951-1970 tworzyła obrazy przedstawiające kwiaty, które wykonywała w różnych konwencjach przy użyciu różnorodnych technik.
Swą bogatą i różnorodną twórczość prezentowała na wystawach malarstwa, plakatu i ilustracji m.in.: Galeria Zak w Paryżu (1933), salony Instytutu Propagandy Sztuki (lata 1934-1938), Międzynarodowa Wystawa Sztuki i Techniki w Paryżu (1937), wystawy ilustracji książkowej (lata 1953, 1955, 1967, 1969), Polskie dzieło plastyczne w piętnastolecie PRL (malarstwo i ilustracja książkowa 1961/1962), Międzynarodowa Wystawa Malarstwa Kobiet w Paryżu (1968). W 1973 roku odbyła się jej pierwsza, i jak dotąd, jedyna wystawa monograficzna zorganizowana przez Okręg Warszawski Związku Polskich Artystów Plastyków.
Prywatnie związana była ze Stanisławem Nuerenburgiem, którego poślubiła przed wojną. Po ślubie mąż przyjął jej nazwisko. Stanisław pracował w Instytucie Kolejnictwa. W 1947 roku przyszedł na świat ich syn Tomasz, który jest absolwentem Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, grafikiem i designerem.
Irena Kuczborska zmarła 14 maja 1971 roku.
Zwiń tekst
Obrazki z niedalekiej przyszłości, "Cyrulik Warszawski" 1932, nr 25.
Refleksja, "Cyrulik Warszawski", 1933, nr 36.
Deutschland, Deutschland über alles, "Cyrulik Warszawski" 1933, nr 14.
Przypisy do eseju:
[1] Wilczyńska I., [Sugestywna emocjonalność...], [w:] Irena Kuczborska 1907-1971. Malarstwo, grafika. 3-14 maja 1973, Warszawa 1973, s. [2].
[2] Rozmowa z Tomaszem Kuczborskim opublikowana w zakładce Rozmowy na niniejszej stronie internetowej.
Biogram opracowano na podstawie następujących źródeł:
Irena Kuczborska 1907-1971. Malarstwo, grafika. 3-14 maja 1973, Warszawa 1973.
Lipiński E., Pamiętniki, Warszawa 2016.
Maja i inne karykaturzystki, Warszawa 1993.
Teczka artystki w zbiorach Działu Zbiorów i Dokumentacji Muzeum Karykatury
Teczka artystki w Dziale Dokumentacji Zachęty
Teczka studencka w zbiorach Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie