Przejdź do głównej treści
Artystka

Izabella Kulczyńska
(1928-2003)


Kiedy poszukuję w twarzy tych stałych cech, które ją określają, tych które w zmiennej twarzy aktora pozostają mimo wszystko niezmienione, wgłębiam się w osobowość nie znaną mi przecież poza sceną, staram się utrwalić ją na papierze – myślę wtedy i szukam metod pracy. Pomaga mi bardzo metoda mego ojca, [...] którą stworzył i nazwał metodą niezmienników i przekształceń.
Izabella Kulczyńska, lata 80.,
fot. ze zbiorów Muzeum Karykatury

Esej

Izabella Kulczyńska

„Kiedy poszukuję w twarzy tych stałych cech, które ją określają, tych które w zmiennej twarzy aktora pozostają mimo wszystko niezmienione, wgłębiam się w osobowość nie znaną mi przecież poza sceną, staram się utrwalić ją na papierze – myślę wtedy i szukam metod pracy. Pomaga mi bardzo metoda mego ojca, filozofa i przyrodnika, a także matematyka, metoda którą stworzył i nazwał metodą niezmienników i przekształceń. W całym otaczającym nas świecie, będącym w ciągłym ruchu pewne elementy lub wzajemne układy elementów są mniej zmienne od innych. Zjawisko to obserwujemy w przyrodzie i w układach społecznych. Szukam więc tych cech niezmiennych, które tworzą osobowość aktora, a gdy je odnajduję przekładam na język plastyczny i tak powstaje rysunek twarzy zniekształconej – w stosunku do jej anatomicznych cech – a jednak podobnej. Taki portret można nazwać też karykaturą albo «wariacjami na temat»” [1].

Przywołane słowa Izabelli Kulczyńskiej wypowiedziane w jednym z wywiadów, wskazują, że w poszukiwaniu własnych rozwiązań i systemu pracy inspirowała się metodami wypracowanymi przez jej ojca, lwowskiego profesora botaniki. Niewykluczone, że wpływ na jej zainteresowanie karykaturą i rysunkiem satyrycznym, miał panujący w jej rodzinnym domu artystyczny klimat. Kulczyńska dorastała bowiem w domu gwarnym i wesołym, a to za sprawą swego ojca prof. Stanisława Kulczyńskiego, u którego spotykała się lwowska bohema artystyczna i elita intelektualna związana z tamtejszym uniwersytetem. Według wspomnień artystki, bywali w nim także ludzie zawodowo zajmujący się humorem i rozśmieszający międzywojennych obywateli, czyli słynni lwowscy komicy Tońko i Szczepcio [2].

Niewykluczone, że Izabella talent rysowniczy, przynajmniej w pewnym stopniu, odziedziczyła po ojcu, który nie tylko interesował się sztuką i był przyjacielem wielu artystów, między innymi Leona Chwistka, lecz także sam w młodości rysował, głównie… pająki. Jego rysunki musiały być na tyle dobre i poprawnie skomponowane, że wykorzystywano je jako ilustracje w książkach jego ojca, Władysława Kulczyńskiego, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, zoologa i arachnologa [3].

Izabella już jako dziecko nie rozstawała się z kredkami i papierem. Rysowała w sposób prześmiewczy paniusie spotykane na ulicy, a także gości odwiedzających jej ojca w rodzinnym domu. Rysunki te, jak wspominała, budziły wiele wesołości wśród portretowanych osób. Swój talent w zakresie karykatury rozwijała także podczas okupacji, rysując najpierw sowieckich, a następnie niemieckich żołnierzy, polityków, dygnitarzy i ich żony, także w wyraźnie prześmiewczy sposób [4].  

Jako profesjonalna rysowniczka prasowa debiutowała w 1955 roku w czasopiśmie „Teatr”. Zajmowała się licznymi dziedzinami grafiki użytkowej, m.in. ilustracją (głównie książek naukowych i popularnonaukowych), plakatem, projektowaniem reklam, książek, podejmując w tym zakresie współpracę z wieloma wydawnictwami. W swych pogodnych i lekkich rysunkach satyryczno-humorystycznych komentowała najczęściej kwestie społeczno-obyczajowe, choć zdarzało się niekiedy, że poświęcała uwagę tematom z życia politycznego. Biorąc pod uwagę formę jej rysunków, można zauważyć, że na przestrzeni lat jej styl ewoluował i ulegał licznym przemianom. Początkowo swe prace budowała za pomocą prostej, precyzyjnie wiedzionej linii, ograniczając szczegóły pojawiające się w kompozycji. Niekiedy do tych uproszczonych kompozycji rysowanych piórkiem i tuszem, dodawała intensywne, płasko kładzione kolory, wypełniające między innymi tło kompozycji. Z czasem, mniej więcej od lat 70., kreska pojawiająca się w jej pracach stała się bardziej miękka, ekspresyjna i wijąca, a kompozycje, choć nadal uproszczone, obfitowały w więcej szczegółów. Ponadto artystka do rysunków wprowadziła więcej koloru i wzbogaciła znacząco paletę barwną. Lata 80. i 90. to znów dążenie do uproszczeń i syntezy przejawiających się głównie w rezygnacji ze szczegółów. Warto dodać, że Kulczyńska w wielu swych rysunkach prasowych i ilustracjach wykazywała predylekcję do stylizacji, inspirując się historycznymi stylami i nurtami w sztuce (m.in. cykl Kociak w ciągu dziejów).  

Pewnym szczególnym polem działalności artystki stał się od około połowy lat 70. aktorski portret charakterystyczny. Pytana wielokrotnie o źródło zainteresowania tym zagadnieniem artystka odpowiadała:

„Wyznawałam już, mówiąc o swej pracy, że pociągają mnie rzeczy trudne. Portret jest dziedziną plastyki bardzo trudną, a portret aktorski, chyba jeszcze trudniejszą. Twarz aktorska jest jakby zwielokrotnieniem ludzkiej osobowości. Aktor zawiera w sobie zarówno prywatnego siebie samego, jak i grane przezeń postacie. Twarz aktorska wraz z jej mimką, charakteryzacją, stylizacją - jakżeż jest rozmaita. A jednak każdy aktor jest jedyną w swej istocie osobowością, człowiekiem, którego możemy się domyślać przez grane role. Dla mnie aktor jako model jest mniej interesujący, gdy znam go prywatnie. Pasjonuje mnie natomiast «określenie» na papierze twarzy znanej mi tylko z kreowanych postaci” [5].

Nie mniej ciekawa wydaje się zróżnicowana forma tych portretów, które finalnie powstawały jako kompilacja wielu szkiców, uprzednio wykonanych przez artystkę zarówno podczas wizyt w teatrach, jak i przed telewizorem. Formalne i techniczne zróżnicowanie portretów było wynikiem obserwacji Kulczyńskiej, która twierdziła, że aby wydobyć istotę modela, każda twarz wymaga innych środków plastycznych. Artystka uzasadniała to w następujący sposób:

„Bardzo chcę, aby te portrety były charakterystyczne, ale nie naturalistyczne. Pragnę, aby nie było kłopotów z rozpoznaniem osoby, ale też aby portret nie był fotograficznym odbiciem podobieństwa. Pragnę aby kreska i kolor  posłuszne mojej ręce, zapisywały na papierze jednostkowe cechy człowieka – jedynego w swoim rodzaju. Każda twarz wymaga innych środków plastycznych. Jedna wyraża się najpełniej w kresce grubej, w gęstym kolorze, inna wymaga cienkiej, finezyjnej kreseczki, czy też zawijasów i kunsztowności, koloru lekkiego, pastelowego” [6].

Pomimo niewątpliwego wkładu Izabelli Kulczyńskiej w rozwój polskiej ilustracji prasowej i książkowej, rysunku prasowego, karykatury i portretu charakterystycznego, artystka pozostaje znana obecnie tylko wąskiej grupie specjalistów, zajmujących się badaniami nad historią i rozwojem szeroko rozumianej polskiej grafiki użytkowej. Najlepszym dowodem na to, że została zapomniana, jest opublikowany na popularnym portalu Wikipedia biogram jej ojca Stanisława, w którym, w zakładce rodzina, można znaleźć informacje o jego synu Piotrze, reżyserze i wykładowcy Akademii Teatralnej w Warszawie, żonie Marii Kulczyńskiej z domu Lang, działaczce społecznej i politycznej oraz o jego bracie i siostrze, których autor wpisu wymienia z imienia oraz wskazuje daty ich życia i sprawowane przez nich funkcje. Jedynie w przypadku Izabelli, pojawia się informacja, że prof. Kulczyński miał córkę, której imienia już nie wspomniano. Działalność Kulczyńskiej oraz pozostawione przez nią w prasie liczne rysunki, karykatury, ilustracje oraz inne przejawy jej działalności w zakresie grafiki użytkowej wciąż czekają na swoje odkrycie.


Hanka Bielicka, lata 90., wł. Muzeum Karykatury
Jan Kobuszewski, 1984, wł. Muzeum Karykatury
Wiesław Michnikowski, 1998, wł. Muzeum Karykatury
Biogram

Izabella Kulczyńska

Izabella Kulczyńska (także jako Kulczyńska-Banach, Kulczyńska-Jankowska, Kulczyńska-Fałda) urodziła się 11 lipca 1928 roku we Lwowie jako córka Stanisława Kulczyńskiego, botanika i polityka prof. Uniwersytetu Jana Kazimierza oraz działaczki społecznej i politycznej Marii Kulczyńskiej z domu Lang. Miała młodszego brata Jana Kulczyńskiego, późniejszego reżysera teatralnego i telewizyjnego, profesora Akademii Teatralnej im. A. Zelwerowicza w Warszawie. Od strony ojca była wnuczką Władysława Kulczyńskiego, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, zoologa i arachnologa.

Do wybuchu wojny uczyła się w szkole podstawowej SS. Urszulanek na Górze św. Jacka we Lwowie. W czasie okupacji przeprowadziła się do rodziny mieszkającej w Krakowie, gdzie uczęszczała na tajne komplety. Tuż po zakończeniu wojny wyjechała do Wrocławia, gdzie jej ojciec organizował szkolnictwo wyższe. W 1946 roku we Wrocławiu ukończyła pierwszą klasę liceum przyrodniczego. Następnie została przyjęta na kurs wstępny prowadzony w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu, który ukończyła w 1947 roku zdając egzamin dojrzałości według programu państwowego liceum sztuk plastycznych. W tym samym roku rozpoczęła studia w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu (studia m. in. u Eugeniusza Gepperta). Na drugim roku przeniosła się do Krakowa i studiowała na Akademii Sztuk Pięknych, m.in. u Witolda Chomicza i Mieczysława Wejmana. Dyplom ze specjalizacją grafika książki uzyskała w 1953 roku.

W 1954 roku wyjechała do Warszawy, gdzie podjęła pierwszą pracę etatową w Muzeum Sportu przy Akademii Wychowania Fizycznego. W latach 60. pracowała na etacie grafika w Biurze Wydawnictw Centrali Technicznej. Następnie, w latach 1963-1967, etatowo związana była z Państwowym Wydawnictwem Rolniczym i Leśnym, gdzie pracowała na stanowisku redaktora graficznego. W 1965 roku zdobyła pierwszą nagrodę i stypendium artystyczne w konkursie WAG na plakat Światowego Kongresu Pokoju.

W swej twórczości zajmowała się wieloma dziedzinami, m.in. opracowaniem graficznym książek, czasopism, druków i reklam, ilustracją, plakatem, rysunkiem prasowym i karykaturą, grafiką warsztatową, malarstwem i scenografią. Pisała także wiersze pomocne w nauce m.in. geografii czy historii sztuki. Była także autorką ukazujących się łamach „Urody” felietonów o sztuce.

Karykatury zaczęła rysować już podczas okupacji. Jako profesjonalna rysowniczka satyryczna i karykaturzystka zadebiutowała w piśmie „Teatr” w 1955 roku. Jej rysunki ukazywały się m.in. na łamach: „Stolicy”, „Architektury”, „Szpilek”, „Urody”, „Polityki”, „Problemów”, „Chłopskiej Drogi”, „Nowej Wsi”, „Kobiety i Życia”.

Współpracowała także z wieloma wydawnictwami opracowując graficznie książki, projektując okładki i ilustracje. W przypadku tych ostatnich tworzyła zarówno kompozycje do literatury pięknej, jak również ilustracje do książek naukowych i popularno-naukowych (m.in. medycznych). Do jej zleceniodawców należały m.in. wydawnictwa: Czytelnik, Iskry, PAX, PIW, PWRiL, Nasza Księgarnia, WAG, Towarzystwo Naukowe Kultury Fizycznej.

Od lat 70. pracowała nad cyklem pt. Satyryczne Portrety Aktorów Polskich, które w latach 80. prezentowała na licznych wystawach w kraju. Podczas pięcioletniego pobytu w Berlinie, do którego do pracy został skierowany jej mąż, w 1979 roku wykonała portrety aktorów teatru Berliner Ensemble. Prace te zostały podarowane przez artystkę Ośrodkowi Informacji i Kultury Polskiej w Berlinie, a następnie przekazane do Centrum Brechtowskiego. Była także autorką powstałego ok. 1975 roku cyklu rysunków Kociak w ciągu dziejów, przedstawiającego ukazane z przymrużeniem oka kobiety na przestrzeni wieków w typowych dla danej epoki strojach.

Swe prace prezentowała na licznych wystawach indywidualnych w kraju i w Niemczech, m.in.: Berlin (1975), Lipsk (1975), Karl-Marx-Stadt (1975); Berlin (1978), Warszawa (1980, 1984, 1986, 1990, 1997, 1999), Białystok (1981), Olsztyn (1982, 1986), Łódź (1982), Słupsk (1982), Szczecin (1983), Zielona Góra (1984). Brała także udział, w wielu wystawach zbiorowych rysunku, plakatu i karykatury, m.in.: Wystawa w XV lecie WAG, Warszawa (1965); Wystawa plakatu z okazji V zjazdu PZPR, Warszawa (1968); Twarze i buźki, Warszawa (1985); I Salon SPAK, Warszawa (1988); Wystawa Satyry Polskiej, Düsseldorf (1991); Polska Satyra Polityczna, Londyn (1991); Polska Satyra Polityczna 1980-1990, Lyon (1993); Maja i inne karykaturzystki polskie, Warszawa (1993); II Salon Satyry Polskiej, Nowy Jork, Londyn, Gabrowo, Sofia (1994); III Salon Satyry Polskiej, Nowy Jork (1995); Panorama karykatury polskiej 1945-1998, Warszawa (1998);  Oooo-powieści Hoffmana…, czyli filmowe „Ogniem i meczem” na wesoło, Warszawa (1999), II Salon SPAK, Warszawa (2000), III Salon SPAK, Warszawa (2002).

W 1989 roku wraz z innymi lwowiakami mieszkającymi w Warszawie i okolicach założyła warszawski oddział Towarzystwa Miłośników Lwowa. Była członkiem Stowarzyszenia Polskich Artystów Karykatury. Weszła w skład pierwszych władz SPAK jako członek Głównej Komisji Rewizyjnej.

W 2000 roku otrzymała statuetkę Eryk'99, nagrodę przyznawaną przez Muzeum Karykatury i przez Stowarzyszenie Polskich Artystów Karykatury, za największe wydarzenie roku w dziedzinie karykatury.

Do śmierci mieszkała i pracowała w Warszawie. Zmarła 3 czerwca 2003 roku.

bez tytułu, lata 60., wł. Muzeum Karykatury
Bitwa w orkiestrze, między 1955-1960, wł. Muzeum Karykatury
bez tytułu, 1973, wł. Muzeum Karykatury
Do początku strony

Przypisy do eseju:

[1] Twarz aktora. Spotkanie z Izabellą Kulczyńską, „Trybuna Ludu” 1982, nr 138, s. [n.n.].

[2] M. Markusz, Portret z pamięci, „Kobieta i życie” 1981, nr 3, s. [n.n.].

[3] M. Markusz, Portret z pamięci, „Kobieta i życie” 1981, nr 3, s. [n.n.].

[4] M. Markusz, Portret z pamięci, „Kobieta i życie” 1981, nr 3, s. [n.n.].

[5] Izabella Kulczyńska-Jankowska. Aktorski portret charakterystyczny, Białystok 1981, s. [n.n.].

[6] Izabella Kulczyńska-Jankowska. Aktorski portret charakterystyczny, Białystok 1981, s. [n.n.].

Biogram opracowano na podstawie następujących źródeł:

Aktorski portret satyryczny. Izabella Kuczyńska-Jankowska, Warszawa 1980.

Izabella Kulczyńska-Jankowska. Aktorski portret charakterystyczny, Białystok 1981. 

J. Burniewicz, Aktorzy w karykaturze, „Gazeta Olsztyńska” 1983, nr 158.

M. Markusz, Portret z pamięci, „Kobieta i życie” 1981, nr 3. 

Twarz aktora. Spotkanie z Izabellą Kulczyńską, „Trybuna Ludu” 1982, nr 138.

Teczka artystki w zbiorach Działu Zbiorów i Dokumentacji Muzeum Karykatury

Teczka artystki w zbiorach Działu Dokumentacji Zachęty

Teczka artystki w zbiorach Pracowni Dokumentacji Sztuk Wizualnych XX-XXI wieku, Instytut Sztuki PAN

Teczka studencka w zbiorach Archiwum Akademii Sztuk Pięknych we Wroclawiu