Przejdź do głównej treści
Artystka

Laura z Potockich Tarnowska
(1786-1868)


„Z powrotem do Puław pozachodziły niejakie zmiany towarzyskie, które na zimę zebrało. Przybyła tu mianowicie panna Laura Potocka, córka jenerała brygady Jana Potockiego, dotąd wychowywana w Wiedniu wraz z księżniczką Sydonią de Ligne, późniejszą małżonką pana Franciszka Potockiego. Dowcip jej i wesołość w potocznem życiu, nadały naszemu towarzystwu wiele uroku i pomiędzy przybyłą a moją siostrą zawiązała się serdeczna przyjaźń.
Autor nieznany, Laura z Potockich Tarnowska,
I poł. XIX w., wł. Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie 

Esej

Laura z Potockich Tarnowska

„Z powrotem do Puław pozachodziły niejakie zmiany towarzyskie, które na zimę zebrało. Przybyła tu mianowicie panna Laura Potocka, córka jenerała brygady Jana Potockiego, dotąd wychowywana w Wiedniu wraz z księżniczką Sydonią de Ligne, późniejszą małżonką pana Franciszka Potockiego. Dowcip jej i wesołość w potocznem życiu, nadały naszemu towarzystwu wiele uroku i pomiędzy przybyłą a moją siostrą zawiązała się serdeczna przyjaźń. Korzystając z jej dobroci, chciałem się wyćwiczyć w języku niemieckim i zaczęliśmy czytywać razem Schillera Maryę Stuart i Narzeczoną z Messyny, ale niestety – niewielkie w tej nauce postępy uczyniłem” [1].

Wspomnienia Leona Dembowskiego jednoznacznie wskazują, że Laura Potocka była osobą nie tylko dobrze wykształconą, lecz również obdarzoną dużym poczuciem humoru. Przypuszczać zatem można, że ta niezwykle ważna cecha, tak pożądana u rysowników zajmujących się karykaturą, przynajmniej w pewnym stopniu, mogła wpłynąć na jej zainteresowanie tą dziedziną twórczości. 

Un Coup d’Oeil dans l’Avenir! Oznacza rzut oka w przyszłość. W ten sposób zatytułowała swoje dwie wyjątkowe kompozycje Laura Potocka, artystka-amatorka, zajmująca się twórczo rysunkiem i muzyką. Dlaczego wyjątkowe? Ponieważ są to bodaj jedne z pierwszych znanych na ziemiach polskich karykatur, które wyszły spod ręki kobiety. Talent Potockiej w zakresie rysunku i muzyki był doceniany już za jej życia, o czym świadczą pojawiające się w różnych źródłach wzmianki na ten temat, głównie odnoszące się do wykonanych przez nią ilustracji do Śpiewów historycznych Niemcewicza. Niestety na temat jej karykatur dostępne źródła milczą, a to właśnie w nich Potocka najpełniej dowiodła swego talentu rysowniczego i zmysłu obserwacji oraz swobody w operowaniu strategiami wizualnymi karykatury.

W zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie przechowywane są dwie kompozycje, które przenoszą nas wprost do salonu pełnego arystokratycznego towarzystwa. I to nie byle jakiego! Oto szlachetni przedstawiciele i przedstawicielki rodów Potockich, Sułkowskich, Radziwiłłów, Kickich, Tarnowskich, Raczyńskich i Grabowskich – siedzą, przechadzają się, grają w karty, wylegują się na szezlągach, rozmawiają, rozmyślają, bywają weseli, zamyśleni, a czasem ponurzy. Wszystko to obserwuje czujne oko autorki, która z wdziękiem i humorem tworzy ich zbiorowy, karykaturalny portret.

Kim byli bohaterowie tych scen? Legenda pod kompozycją zdradza ich nazwiska: Ludwik Kicki, Wacław Gutakowski (podpisany jako Wacuś), Atanazy Raczyński, Michał Grabowski, Artur Potocki, Teresa Kicka… i już pierwsze trzy nazwiska wystarczają, by zrozumieć, że salon był miejscem doborowego towarzystwa. Kicki to uczestnik wojen napoleońskich i generał powstania listopadowego, Wacław Gutakowski, hrabia i adiutant cara Aleksandra I, Atanazy Raczyński to dyplomata i kolekcjoner..., a to tylko niektórzy z gości, których Potocka przedstawiła w zbiorowym karykaturalnym portrecie.

Rozwiń tekst


Un Coup d’Oeil dans l’Avenir!, między 1806-1809, wł. Muzeum Narodowe w Warszawie
Un Coup d’Oeil dans l’Avenir!, między 1806-1809 [fragment], wł. Muzeum Narodowe w Warszawie
Biogram

Laura z Potockich Tarnowska

Laura z Potockich Tarnowska urodziła się w 1786 roku. Była jedyną córką Jana Nepomucena Eryka Potockiego, posła na sejm, brygadiera kawalerii narodowej i Ludwiki (Luizy) d’Aloy. W 1793 roku matka opuściła rodzinę i osiadła pod Londynem. Laura, o czym świadczą świadectwa jej współczesnych, do 1803 roku kształciła się w Wiedniu.

Po powrocie zamieszkała z ojcem w Klementowicach koło Puław u swego stryja Ignacego Potockiego, polityka, działacza patriotycznego, publicysty, poety, historyka, ministra policji, marszałka wielkiego litewskiego w latach 1791-1794. Tam nawiązała przyjaźnie m.in. z Leonem i Cecylią Dembowskimi. Cecylia (1787-1821), także będąca rysowniczką, kształciła się w 1801 roku pod kierunkiem Jana Piotra Norblina. Następnie Potocka zamieszkała w Warszawie w pałacu swego wuja Stanisława Kostki Potockiego i zaczęła żywo uczestniczyć w życiu polityczno-kulturalnym skupiającym się w dawnej stolicy kraju. Przyjaźniła się z kręgiem arystokratek, szczególnie z Joanną Grudzińską, skupionych wokół siedziby Marii Gutakowskiej na warszawskim Grzybowie. Zwyczajowo środowisko to określane było mianem „Grzybowa”.

W 1819 roku wyszła za mąż za znacznie od siebie starszego hrabiego Stanisława Tarnowskiego zwanego „Egipcjaninem”. Według Kazimierza Władysława Wójcickiego Tarnowski był dłużny Potockiej 20 000 dukatów z dóbr Meleszowej i ślub z wierzycielką miał ten dług anulować. Małżeństwo osiedliło się w majątku hrabiego na kielecczyźnie w Tarnoskale, w okolicach Piotrkowic.

Za sprawą Potockiej, w 1825 roku do Piotrkowic zostali sprowadzeni redemptoryści, których  stała się protektorką. Założony przez nich klasztor i szkoła działały tam do 1834 roku.

Po ślubie z Tarnowskim Laura często przebywała w Warszawie i Wiedniu. Małżeństwo przerwała śmierć Stanisława w 1832 roku. Niewłaściwe zarządzanie majątkiem przez Stanisława, a po jego śmierci przez Laurę, która zaciągała nowe pożyczki doprowadziło do utraty przez nią majątku na rzecz wierzycieli.

Zmarła w 1868 roku w Warszawie.


Przypisy do eseju:

[1] Dembowski L., Moje wspomnienia z czasów W. Księstwa Warszawskiego i wojny polsko-rosyjskiej 1831 roku, T. 1, Petersburg 1902, s. 64. 

[2] Dembowski L., Moje wspomnienia z czasów W. Księstwa Warszawskiego i wojny polsko-rosyjskiej 1831 roku, T. 1, Petersburg 1902, s. 341-342.

[3] Grochala A., Laura Potocka, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, red. A. Morawińska, Warszawa 1991, s. 288-289.

Biogram opracowano na podstawie następujących źródeł:

Bernatowicz A., Potocka Laura, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 7, red. U. Makowska, Warszawa 2003.

Dąbrosz-Drewnowska P., Kiper D., Epistolarne kontakty księdza Félicité Roberta de Lamennais i Laury z Potockich Tarnowskiej w latach 1829-1833, „Teka Komisji Historycznej Towarzystwa Naukowego KUL” 2024, nr 21.

Grochala A., Laura Potocka, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, red. A. Morawińska, Warszawa 1991.

Dembowski L., Moje wspomnienia z czasów W. Księstwa Warszawskiego i wojny polsko-rosyjskiej 1831, T.1, Petersburg 1902.

Orman E., Hrabina Laura z Potockich Tarnowska – zapomniana ultramontanka, [w:] Przypomnieć zapomniane, odkrywać nieznane. Polskie losy Kościół – Syberia – Rosja (XIX-XX w.). Studia ofiarowane Profesorowi Eugeniuszowi Niebelskiemu w 70. rocznicę urodzin, red. A. Barańska, Lublin 2019.

Popiel P., Laura z Potockich hr. Tarnowska, [w:] Tegoż, Pisma, T. 2, Kraków 1893.

Rastawiecki E., Słownik rytowników polskich, Poznań 1886.

Wójcicki K.W., Wędrówka do ruin, „Kłosy” 1875, nr 530.