Michalina Brun-Wleklińska,lata 30. XX w., wł. Muzeum Karykatury
Moja matka – Michalina Wleklińska – była przez wiele lat jedyną chyba malarką i karykaturzystką, związaną najściślej z działalnością SDKPiL i KPP. Jej rysunki, winiety i karykatury zamieszczane były na plakatach, w nielegalnych i półlegalnych wydawnictwach, w lewicowych pismach satyrycznych, których żywot był bardzo krótki. Dlatego też – mimo dużego talentu – nie była znana szerszemu ogółowi, a skomplikowane koleje życia sprawiły, że prace jej zaginęły.
Michalina Brun-Wleklińska
„Moja matka – Michalina Wleklińska – była przez wiele lat jedyną chyba malarką i karykaturzytską, związaną najściślej z działalnością SDKPiL i KPP. Jej rysunki, winiety i karykatury zamieszczane były na plakatach, w nielegalnych i półlegalnych wydawnictwach, w lewicowych pismach satyrycznych, których żywot był bardzo krótki. Dlatego też – mimo dużego talentu – nie była znana szerszemu ogółowi, a skomplikowane koleje życia sprawiły, że prace jej zaginęły” [1].
Jeśli pomyślimy o pewnym specyficznym rodzaju rysunku prasowego, za jaki należy uznać karykaturę polityczną, istnieje duże prawdopodobieństwo, że większości z nas będzie się ona kojarzyć z działalnością mężczyzn. I słusznie, bowiem kobiet zajmujących się tym rodzajem karykatury było niewiele, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę pierwsze dziesięciolecia XX wieku. Uściślijmy: w tym czasie na ziemiach polskich działała tylko jedna kobieta, która z wielką intensywnością komentowała w swych rysunkach zjawiska z ówczesnego życia politycznego. Była nią Michalina Brun-Wleklińska – kobieta nie tylko aktywnie uczestnicząca w życiu politycznym kraju, poprzez swą działalność partyjną, lecz również wykształcona artystycznie i utalentowana malarka i rysowniczka, która dziś pozostaje zupełnie nieznana.
Wleklińska, po ukończeniu studiów zajmowała się początkowo malowaniem portretów, jednak zaangażowanie w działalność polityczną i rewolucyjną znacząco utrudniało jej te zadania. Podjęła więc decyzję, by poświęcić się ilustracji i karykaturze. Jako karykaturzystka debiutowała w tygodniku „Sowizdrzał” w 1913 roku, dokładnie w jedenastym numerze, publikując karykaturę niezidentyfikowanego mężczyzny, którą podpisała własnym nazwiskiem. Pomimo zamieszczania w tym piśmie kolejnych rysunków, jej nazwisko nigdy nie zostało opublikowane przez redakcję w zbiorczym spisie autorów kompozycji graficznych współpracujących z redakcją. Co ciekawe, w kilku kolejnych numerach jej pierwszy rysunek został ponownie wykorzystany, przy czym w następnych publikacjach usunięto jej sygnaturę. Po krótkiej przygodzie z „Sowizdrzałem” współpracowała z tygodnikiem „Nowa Mucha Satyryczna”, ukazującym się w drugim półroczu 1915 roku.
Wleklińska jest zapewne jedyną znaną dotąd kobietą zajmującą się rysunkiem i karykaturą, która związana była z partiami Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy oraz Komunistyczną Partią Polski. Rysowała dla większości wydawnictw związanych z obiema partiami, m.in. dla wydawanych przez Związek Proletariatu Miast i Wsi pism satyrycznych: „Rózga” (1923) oraz jednodniówek „Miotła” (1922), „Świeża Miotła” (1922), „Miotła Senatorska” (1922), „Nowa Miotła”. Jej karykatury ukazywały się także w „Robociarzu” i w „Robotniku”, głównie w latach 1926–1927. Podczas pobytu w latach 30. w ZSRR publikowała w „Trybunie Radzieckiej” [2]. Swoje prace podpisywała najczęściej jako: M. Wleklińska, Michalina Wleklińska, Wleklińska, M.W., M.B.W.
Poza współpracą z prasą lewicową zajmowała się ilustrowaniem pism dla dzieci i młodzieży. Wykonywała ilustracje do czasopism „W słońcu”, „Z bliska i z daleka” oraz do literatury dziecięcej publikowanej nakładem wydawnictwa Jakuba Mortkowicza. Ponadto tworzyła plakaty i winiety tytułowe do nielegalnych wydawnictw [3].
W ukazujących się na łamach lewicowej prasy karykaturach artystka komentowała bieżące zagadnienia polityczne, gospodarcze i społeczne. Krytykowała biurokrację, spekulanctwo, niektóre decyzje rządu, działalność kleru, jego obłudę i silny wpływ na życie społeczne, a także burżuazję, ugrupowania polityczne zwalczające partie o poglądach lewicowych oraz szkodliwe dla najuboższych grup społecznych reformy gospodarcze.
Od strony formalnej jej rysunki cechowała skłonność do syntezy, uproszczeń i geometryzacji kształtów. Skupiała się na ukazaniu najważniejszych elementów, które wzmacniały przekaz zawarty w tekście opublikowanym pod rysunkiem. W swych pracach nie stroniła od ironii i kpiny, przejawiających się w doborze bohaterów i sposobie ich opracowania. Jej kompozycje rysowane były pewną, zdecydowaną kreską. Przekaz swoich zaangażowanych politycznie prac wzmacniała poprzez stosowanie różnorodnych strategii wizualnych karykatury, takich jak kontrastowe zestawienia postaci w obrębie kompozycji, wyolbrzymienia, uproszczenia czy posługiwanie się kategoriami szpetoty i brzydoty.
Biorąc pod uwagę jej osobiste zaangażowanie polityczne, poruszane w pracach treści oraz sposób opracowania rysunków, bez wątpienia można uznać ją za jednego z ważniejszych twórców (celowo używam tu rodzaju męskiego, by podkreślić jej znaczenie wśród ogółu karykaturzystów) karykatury społeczno-politycznej początków XX wieku na ziemiach polskich.
Michalina Brun-Wleklińska
Michalina Brun-Wleklińska przyszła na świat w Warszawie 9 grudnia 1884 roku jako córka Teodora i Celiny. Jej siostrą była Helena Bobińska powieściopisarka, autorka książek dla dzieci i młodzieży oraz tłumaczka. Bratem Julian Brun dziennikarz, publicysta i krytyk literacki. W młodości wraz z rodzeństwem należała do koła młodzieży socjalistycznej, a następnie związana była z Socjaldemokracją Królestwa Polskiego i Litwy oraz Komunistyczną Partią Polski. Około 1899 roku, po przerwaniu nauki w szkole średniej, rozpoczęła studia malarskie w pracowni Wojciecha Gersona. Po jego śmierci w 1901 roku wyjechała do Monachium, gdzie podjęła studia w Akademii Sztuk Pięknych. Jednocześnie uczyła się w prywatnej szkole prowadzonej przez węgierskiego malarza Simona Hollósy’ego. W 1903 roku wyjechała na Węgry, gdzie kontynuowała studia pod jego kierunkiem. Jesienią 1904 roku wróciła do Warszawy i podjęła studia w Szkole Sztuk Pięknych.
Podczas rewolucji 1905 roku w domu jej ojca na ul. Krochmalnej 56 mieściło się biuro warszawskiego Komitetu SDKPiL. Michalina zaangażowała się w działalność rewolucyjną, za co została aresztowana. Więzienie opuściła tuż po ogłoszeniu przez Mikołaja II manifestu, który wprowadzał m.in. swobody obywatelskie, wolność wyznania oraz amnestię dla więźniów politycznych. Po wyjściu na wolność do 1906 roku kontynuowała studia warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem prof. Konrada Krzyżanowskiego. Jej kolegami z uczelni byli w tym czasie m.in. Tadeusz Pruszkowski, Mikołaj Konstanty Czurlanis i Bolesław Czarkowski. W 1905 roku poślubiła Wacława Wleklińskiego, działacza Polskiej Partii Socjalistycznej. Wkrótce po ślubie został on jednak aresztowany i w styczniu 1906 roku skazany na 5 lat zesłania do guberni Tobolskiej. Michalina wyjechała wraz z nim jako „dobrowolnie towarzysząca żona” i do Warszawy powróciła po ponad roku w związku z planowaną ucieczką męża. Po ucieczce z zesłania Wacław przebywał na emigracji, gdzie ukończył studia prawnicze w Szwajcarii. Do kraju powrócił po amnestii, najprawdopodobniej około 1911 roku. Michalina, poza krótkim trwającym około roku pobycie w Paryżu (1912-1913), mieszkała w Warszawie i przez pewien czas w Bydgoszczy, gdzie pracowała w fabryce jako projektantka zabawek.
Jej warszawski dom, według wspomnień Celiny Budzyńskiej, urodzonej w lutym 1907 roku córki artystki, był przystanią ukrywających się przed policją działaczy oraz miejscem, w którym składowano nielegalną literaturę. Michalina przez niemal całe życie niosła pomoc więźniom politycznym, będąc między innymi aktywną działaczką Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR). Utrzymywała koleżeńskie stosunki z Tadeuszem Pruszkowskim, Henrykiem Kuną oraz Teresą Żarnower, których pracownie odwiedzała wraz z córką. W 1924 roku, zapewne za swą komunistyczną działalność, została aresztowana i przez parę miesięcy przebywała w więzieniu kobiecym „Serbia” w Warszawie.
W latach trzydziestych wyjechała do ZSRR. W 1937 roku została ponownie aresztowana i po kilkumiesięcznym pobycie w moskiewskim więzieniu Butyrki zesłano ją do Kazachstanu, gdzie zmarła na tyfus 1 maja 1944 roku.