Przejdź do głównej treści
Artystka

Otolia Kraszewska
(1859-1945)

Otolia Kraszewska,
przed 1900, Świat 1906, nr 43.
Któż nie zna prześlicznych winiet, inicjałów i exlibrisów, jakimi nasza artystka, stale od lat w Monachium osiadła, zdobi takie szeroko rozpowszechnione pisma artystyczne, jak «Jugend» […]. W tych pięknych, wielkiego talentu i kultury artystycznej pracach, dominuje zawsze nuta osobista, styl własny, co sprawia, że dzieła te wśród mnóstwa innych od razu z łatwością poznajemy. Prace p. Kraszewskiej, posiadają nastrój – niewielu kreskami umie ona wydobyć moment, szczegół, dający najlepszą danego motywu charakterystykę […]

Esej

Otolia Kraszewska

„Któż nie zna prześlicznych winiet, inicjałów i exlibrisów, jakimi nasza artystka, stale od lat w Monachium osiadła, zdobi takie szeroko rozpowszechnione pisma artystyczne, jak «Jugend» […]. W tych pięknych, wielkiego talentu i kultury artystycznej pracach, dominuje zawsze nuta osobista, styl własny, co sprawia, że dzieła te wśród mnóstwa innych od razu z łatwością poznajemy. Prace p. Kraszewskiej, posiadają nastrój – niewielu kreskami umie ona wydobyć moment, szczegół, dający najlepszą danego motywu charakterystykę” [1].

Tak w 1906 roku o twórczości Otolii Kraszewskiej na łamach tygodnika „Świat” pisał malarz i krytyk sztuki Władysław Wankie. Podkreślone przez niego cechy prac Kraszewskiej wskazują, że poza wypracowaniem własnego stylu artystka potrafiła niewielkimi środkami formalnymi wydobyć te momenty i szczegóły, które podkreślały charakter przedstawianego przez nią motywu czy zjawiska. Cecha ta, świadcząca o pewnej zdolności „ostrego widzenia”, była szczególnie pomocna artystce przy tworzeniu karykatur i rysunków prasowych o charakterze satyrycznym.

Najwięcej takich prac wykonała dla monachijskich czasopism „Meggendorfer Humoristische Blätter” oraz prestiżowego magazynu „Jugend”, od którego nazwę wziął ruch artystyczny określany mianem „Jugendstil”. W tym ostatnim piśmie, w latach 1896–1916, opublikowała kilkadziesiąt prac oraz opracowała trzy okładki [2]. Choć liczbowo może wydawać się to niewiele, sam fakt, że Kraszewska podjęła współpracę z tym renomowanym pismem, wyznaczającym kierunki rozwoju ówczesnej grafiki, świadczył o jej talencie i wysokim poziomie artystycznym jej realizacji.

Wśród publikowanych przez artystkę na łamach obu pism prac, można wyróżnić dwa ich podstawowe typy. Pierwszym były dekoracyjne, eleganckie ilustracje towarzyszące tekstom, w których autorka przedstawiała postacie kobiece ujęte w sposób wyidealizowany, jak miało to miejsce chociażby w opublikowanym na okładce 22. numeru „Jugend” z 1898 roku rysunku Primavera. Drugim typem były kompozycje o charakterze satyryczno-humorystycznym, w których ujawniała się predylekcja Kraszewskiej do stosowania strategii wizualnych karykatury. W tego rodzaju pracach artystka chętnie sięgała po deformację, wyolbrzymienie oraz kategorię brzydoty, które wykorzystywała głównie przy opracowywaniu sylwetek postaci i ich twarzy, świadomie zaburzając proporcje. Ponadto pierwiastek komiczny w jej pracach wprowadzały teatralne pozy bohaterów, relacje między nimi oraz ich zachowania (m.in. rys. Das Dritte Geschlecht, Vor der Himmelsthür).

O charakterze prac Kraszewskiej oraz ich tematyce pisała w „Spotkaniach z Zabytkami” Ewa Martusewicz: „Rysunki Kraszewskiej charakteryzują się humorem, często dość ironicznym, oraz wysublimowaną symboliką. Pokazują zainteresowanie artystki bieżącymi sprawami, nawiązują do literatury, muzyki, wydarzeń społecznych, ale także humorystycznie obrazują stosunki damsko-męskie. Są również prace czysto dekoracyjne czy ilustrujące towarzyszący im tekst. Artystka wyraźnie nie rywalizuje z ilustratorami, którzy specjalizowali się na łamach prasy w «salonowych scenach» […]. Jako ilustratorka czasopism pokazuje inne oblicze artystyczne niż w pracach olejnych, a mianowicie: zacięcie humorystyczne, widoczną frywolność i dosadność w kreśleniu postaci, przy czym jej prace pozostają estetyzujące i dekoracyjne” [3].

W większości karykatur i ilustracji satyrycznych, wykonywanych najczęściej tuszem i niekiedy kolorowanych gwaszem lub akwarelą, od strony formalnej dostrzegalne są wyraźne wpływy secesji, które nie pojawiają się zazwyczaj w jej malarstwie. O secesyjnym charakterze tych prac najlepiej świadczą znajdujące się w kolekcji Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu oryginalne kompozycje satyryczne Bal u Antoniewiczów (1890) i Rosen z żoną (ok. 1900) oraz rysunek Bal maskowy u Belzebuba (ok. 1900) z kolekcji Muzeum Karykatury, w których formalne cechy secesji przenikają się z doskonałym wydobyciem przez artystkę charakteru karykaturalnie przedstawionych postaci.

Dorobek Otolii Kraszewskiej stanowi interesujący przykład twórczości artystki, która z powodzeniem łączyła klasyczne wykształcenie malarskie z nowoczesną wrażliwością końca XIX i początku XX wieku. Jej prace graficzne, zwłaszcza ilustracje i karykatury, wskazują nie tylko na jej biegłość warsztatową, lecz także na zdolność przenikliwego obserwowania rzeczywistości oraz umiejętność nadawania jej artystycznej formy o wyraźnie indywidualnym charakterze.


Vor der Himmelsthür, "Jugend" 1898, nr 22.
Das dritte Geschlecht, "Jugend" 1900, nr 31.
Auch ein Wortspiel, "Meggendorfer humoristische Blätter" 1896, nr 266.
Bal maskowy u Belzebuba, ok. 1900, wł. Muzeum Karykatury
Mefisto, 1892, wł. Muzeum Narodowe w Warszawie
Biogram

Otolia Kraszewska

Otolia Kraszewska urodziła się 27 lutego 1859 roku w Żytomierzu. Była córką Włodzimierza Kraszewskiego i Taidy z Mazewskich. Jej ojciec był dalekim krewnym pisarza i publicysty Józefa Ignacego Kraszewskiego. W 1863 roku Kraszewski został skazany na zesłanie w głąb Rosji. Rodzina osiadła w Tambowie, gdzie w 1866 roku zmarł Włodzimierz. Pod koniec lat 70. Otolia wyjechała do Petersburga, gdzie podjęła studia malarskie na tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych u Iwana Konstantinowicza Ajwazowskiego. Następnie dzięki znajomości z malarzem Franzem Roubaudem, działającym w monachijskim kręgu polskich artystów, wyjechała do Monachium (według jednych źródeł miało to miejsce w 1885 roku, według innych natomiast ok. 1890), gdzie prawdopodobnie pobierała prywatne lekcje u Władysława Czachórskiego.

Monachium stało się odtąd domem Kraszewskiej. Artystka mieszkała tam do końca życia, stając się ważną postacią wśród polskiej kolonii artystycznej. Była członkinią Münchener Kunstverein, Münchener Künstlergenossenschaft. Ponadto utrzymywała kontakty z ojczyzną i tamtejszym środowiskiem artystycznym, o czym świadczy fakt, że była członkiem rzeczywistym Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. 

Od 1891 roku rozpoczęła współpracę z prasą. Jej rysunki o charakterze satyryczno-humorystycznym i ilustracje publikowały m.in.: monachijski „Jugend” i „Meggendorfer humoristische Blätter” oraz polskie pisma „Jednodniówka Monachijska”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Ziarno”, „Życie i Sztuka” oraz „Świat”.

Od 1892 roku prezentowała swe obrazy oraz malowane wachlarze na międzynarodowych wystawach sztuki w monachijskim Pałacu Kryształowym. W latach 1895 i 1897 uczestniczyła w Wielkiej Wystawie Sztuki w Berlinie. Wystawiała także na ziemiach polskich, gdzie jej prace pokazywało wielokrotnie na wystawach zbiorowych w TZSP w Warszawie (od 1891 do 1930), TPSP w Krakowie (1890-1903). W 1899 uczestniczyła w pierwszej wystawie Stowarzyszenia Artystek Polskich w Sukiennicach.

O życiu prywatnym Kraszewskiej wiadomo niewiele, pewne jest, że nigdy nie założyła rodziny. Od 1914 roku starała się zalegalizować swój pobyt w Niemczech i ubiegała się o niemieckie obywatelstwo. Otrzymała je dopiero w marcu 1944 roku, na kilka miesięcy przed śmiercią.

Zmarła 3 marca 1945 roku, w wieku 86 lat w domu opieki, do którego przyjęto ją w grudniu 1944 roku. 


Przypisy do eseju:

[1] Wankie W., Współczesne malarstwo. Otolia hr Kraszewska, Świat 1906, nr 43, s. 8.

[2] Martusewicz E., Otolia Kraszewska - artystka nieokryta, Spotkania z zabytkami 2015, nr 1-2, s. 30. 

[3] Martusewicz E., Otolia Kraszewska - artystka nieokryta, Spotkania z zabytkami 2015, nr 1-2, s. 31.

Biogram opracowano na podstawie następujących źródeł:

Koscielniak M., Künstlerinnen und Migration: Olga von Boznańska und Otolia Gräfin Kraszewska im München des Fin de Siècle, Wien, Köln, Weimar 2019.

Martusewicz E., Otolia Kraszewska - artystka nieokryta, „Spotkania z zabytkami” 2015, nr 1-2. 

Micke-Broniarek E., Otolia Kraszewska, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, red. A. Morawińska, Warszawa 1991.

Stępień H., Die polnische Künstlerenklave in München (1828-1914), „Zeitenblicke” 2006, nr 5.

Wankie W., Współczesne malarstwo. Otolia hr Kraszewska, „Świat” 1906, nr 43.

Wiercińska J., Kraszewska Otolia, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 4, red. J. Maurin-Białostocka, J. Derwojed, Wrocław1986.