„Dlaczego więc nawet w rodzinnym Inowrocławiu mało kto słyszał o Stefanii Cholewczyńskiej-Derwich, malarce, a w Poznaniu mówi się o niej: «żona tego rysownika Derwicha, też plastyczka»? Ano, jak tysiące utalentowanych kobiet, wybrała w końcu zawód żony i matki. Jedno muszę jednak podkreślić – nigdy nie odłożyła pędzla, a twórczość plastyczna była tą dziedziną, w której – mimo olbrzymiej dobroci i łagodności na co dzień – pozostawała nieustępliwa. I stąd w jej dorobku znajduje się wiele szkiców, rysunków, obrazów, a także kilkanaście wystaw” [1].

Przywołane słowa, będące niewielkim fragmentem tekstu Małgorzaty Derwich, opublikowano w 1986 roku w folderze towarzyszącym wystawie malarstwa Stefanii Cholewczyńskiej-Derwich. Wspomniany przez córkę artystki trud pogodzenia tradycyjnych ról kobiecych z potrzebą tworzenia – będący również doświadczeniem jej matki – stał się udziałem wielu innych wykształconych artystycznie kobiet, które z większym lub mniejszym powodzeniem znajdowały czas na własną twórczość. Na szczęście wrodzony upór Stefanii, mimo licznych przeciwności losu, pozwolił jej realizować się w kilku dziedzinach: projektowaniu mebli, malarstwie, rysunku oraz – choć w znacznie mniejszym stopniu – w karykaturze i rysunku satyrycznym.

Początek przygody Stefanii Cholewczyńskiej z satyrą rysunkową przypadł na 10 marca 1957 roku, kiedy to w Poznaniu ukazał się pierwszy numer czasopisma satyrycznego „Kaktus”. To właśnie na łamach tego pisma artystka opublikowała kilka humorystycznych rysunków, o charakterze obyczajowym. Pierwszym z nich była kompozycja Koty marcowe, oparta na zabawnej grze słów, przedstawiająca dwie siedzące na leżakach młode, atrakcyjne i modnie ubrane kobiety oraz dwa znajdujące się w pobliżu leżące obok siebie koty. Użyte w tytule określenie „koty” odnosiło się zarówno do kobiet (w PRL-u chętnie określanych tym mianem), jak i do zwierząt rozpoczynających w marcu okres godowy. Komizm ukazanej sceny opierał się więc na paraleli między zachowaniem ludzi i zwierząt – nadejście wiosny, bez względu na przynależność gatunkową, oznaczało bowiem czas wzmożonych amorów.

Kolejne rysunki artystki, opublikowane w „Kaktusie” i podpisane nazwiskiem panieńskim, stanowiły humorystyczny komentarz – wzbogacony o lekką nutę ironii – do ówczesnych modowych ekstrawagancji oraz ślepego podążania przez kobiety za ciągle zmieniającą się modą, odbierającą im indywidualność. Efekt komiczny, od strony formalnej, wynikał z subtelnie dozowanych strategii wizualnych karykatury, przejawiających się w delikatnej deformacji ciał i zaburzeń ich proporcji. W przypadku prac Cholewczyńskiej sprowadzały się one głównie do schematycznych, nieco zgeometryzowanych sylwetek o nadmiernie wydłużonych kształtach. Podobne rozwiązania artystka zastosowała także w rysunku opublikowanym w „Expressie Poznańskim” z okazji Dnia Kobiet w 1960 roku, w stałej rubryce męża, Henryka Derwicha, zatytułowanej À propos.

Od strony formalnej jej prace publikowane w „Kaktusie” cechował kompozycyjny minimalizm, prostota i dążenie do syntezy. Cholewczyńska osiągała ten efekt dzięki czystej, precyzyjnie prowadzonej linii oraz rezygnacji ze zbędnych szczegółów, w tym tła. Źródeł jej perfekcyjnego rysunku – poza wrodzonym talentem – należy zapewne szukać w ukończonych w 1954 roku studiach w PWSSP w Poznaniu, gdzie rok później obroniła dyplom z architektury wnętrz.

Dla porządku warto dodać, że współpraca z „Kaktusem” nie była debiutem Cholewczyńskiej jako rysowniczki prasowej. Początek jej współpracy z prasą przypadł bowiem na rok 1954, kiedy to w „Głosie Wielkopolskim” opublikowała dwie prace utrzymane w konwencji realistycznej, będące ilustracjami do fragmentu opowiadania Traper z Musk-o-gee Jamesa Aldridge’a. W 1956 roku to samo pismo wydrukowało dwa jej portrety rysunkowe, również realistyczne, całkowicie pozbawione cech karykaturalnych.

Pierwszą znaną karykaturę portretową Cholewczyńska wykonała w 1959 roku. Przedstawiała ona popularnego poznańskiego rysownika i karykaturzystę Tadeusza Nota-Nowickiego. Drugą wersję tego rysunku, nieco bardziej dopracowaną, artystka stworzyła w 1966 roku. Opublikował ją „Express Poznański”, w którym z nieskrywanym zadowoleniem pisano: „Tadeusz Not-Nowicki rysował karykatury innym […] i jego w końcu skarykaturowano: autorką tej podobizny jest artystka-plastyczka Danuta Cholewczyńska” [2].

Choć Stefania Cholewczyńska-Derwich zajmowała się karykaturą i satyrą rysunkową bardzo krótko – co wynikało także z niechętnego stosunku jej męża do tego typu działalności z jej strony – rola, jaką odegrała w środowisku poznańskich rysowników i satyryków skupionych wokół pisma „Kaktus”, pozostaje niepodważalna. Kilka opublikowanych tam rysunków dowodzi, że – oprócz niewątpliwego talentu rysowniczego – posiadała również charakterystyczną dla satyryków wrażliwość na dostrzeganie zabawnych, absurdalnych, a niekiedy irytujących aspektów otaczającej ją rzeczywistości.