Z technik graficznych wybrałam wypukłodruk, który stosuję do tej pory. Cięcie w drewnie czy linoleum małym, szewskim nożykiem stało się środkiem do wyrażania moich obserwacji i przemyśleń. [...] Znak skrzydeł stał się wieloznaczną metaforą naszych pragnień, działań, marzeń i zagrożeń, w jakich się znajdujemy.
Teresa Jakubowska, lata 60. XX w.,fot. ze zbiorów Muzeum Karykatury
Teresa Jakubowska
„Z technik graficznych wybrałam wypukłodruk, który stosuję do tej pory. Cięcie w drewnie czy linoleum małym, szewskim nożykiem stało się środkiem do wyrażania moich obserwacji i przemyśleń. Od wczesnego notowania określonych sytuacji (procesje, stragany) poprzez reportaże z licznych podróży (cykl «Miasta») po prace symboliczne, określające sytuacje egzystencjalne obecnych czasów. Znak skrzydeł stał się wieloznaczną metaforą naszych pragnień, działań, marzeń i zagrożeń, w jakich się znajdujemy. Moja twórczość to swoisty pamiętnik przeżyć, przemyśleń i odczuć” [1].
Teresa Jakubowska, choć nigdy nie zajmowała się „czystą” karykaturą – pojmowaną według jej pierwotnej, siedemnastowiecznej definicji – z maestrią i zamiłowaniem stosowała jej strategie wizualne, o czym świadczą jej liczne drzeworyty i linoryty. To właśnie te dwie techniki graficzne, stały się dla niej dominującym sposobem wyrażania spostrzeżeń o otaczającym ją świecie. Chociaż samo stosowanie grafiki w przypadku twórczości z zakresu karykatury czy satyry, nie stanowi novum, w drugiej połowie dwudziestego wieku, kiedy Jakubowska rozpoczynała swą działalność, w dziedzinach tych silnie dominowały techniki rysunkowe. Z tego względu jej twórczość należy uznać za zjawisko wyjątkowe, tym bardziej, że artystka nigdy nie zmieniła techniki i z niebywałą konsekwencją „wycinała” w drewnianej desce lub fragmencie linoleum swe życiowe doświadczenia, osobiste przeżycia, wspomnienia, wrażenia z odbytych podróży czy refleksje o charakterze egzystencjalnym.
W twórczości graficznej Jakubowskiej wskazywane są zazwyczaj dwa języki wizualnej wypowiedzi oraz dwa dominujące sposoby obrazowania. Karolina Prymlewicz omawiając jej twórczość, pisała na ten temat:
„Artystka wypracowała dwa języki wizualnej wypowiedzi – jeden, będący własną redakcją realizmu, drugi metaforyczny, dla wypowiedzenia właśnie tego, co niewyrażalne, a co ujęte realistycznie byłoby w swej dosłowności nieznośne i bliskie kiczu. Można zatem wyróżnić dwa rodzaje obrazowania: reportażowe (przynoszące niekiedy «zapiski» z prywatnego, a nawet intymnego dziennika) i metaforyczne. Ta pierwsza konwencja, zarezerwowana niejako do rejestrowania życia codziennego, to świadomy, dojrzały wybór graficzki, dokonany już na początku drogi artystycznej, czyli w połowie lat 50. Przedstawienia symboliczne, przekazujące treści uniwersalne i dotykające problemów egzystencjalnych Jakubowska zaczęła tworzyć w drugiej połowie lat 60. Ów «nurt symboliczno-refleksyjny», jak go określiła sama artystka, charakteryzuje się ustalonym repertuarem motywów – latawce, drabiny, skrzydła – i wyrażanymi przez nie tematami wiodącymi, jak zagrożenie, niepokój, oczekiwanie, pragnienie szczęścia i pogoń za sukcesem” [2].
Trudno nie zgodzić się z propozycją Prymlewicz, gdyż podział ten w twórczości Jakubowskiej rysuje się nader wyraźnie. Przykładem ujęć o charakterze reportażowym mogą być wielofiguralne, obfitujące w szczegóły kompozycje, takie jak m.in. Sprawdzanie biletów, Solarium, Jazz, Procesja I, w których autorka z upodobaniem stosuje wyolbrzymienie i deformację, przejawiające się szczególnie w opracowaniu sylwetek postaci oraz ich twarzy. Biorąc pod uwagę pewną trudność i ograniczenia fizyczne związane z wycinaniem kompozycji w desce lub linoleum, stwierdzić należy, że artystka umiejętnie wykorzystywała właściwości obu mediów i sprawnie łączyła je z językiem karykatury. Jej mistrzowskich poczynań w tym zakresie dowodzi szczególnie sposób traktowania twarzy wielu jej bohaterów, które pomimo pewnych cech wspólnych – które w pewnym stopniu wynikały z obranej techniki – takich jak uproszczenie, geometryzacja, kanciastość, pewna „sztywność” i surowość, są silnie zindywidualizowane i znacząco różnią się od siebie. Rozwiązanie to, sprawia, że w pracach Jakubowskiej, to właśnie silnie zdeformowane fizjonomie, niekiedy przyjmujące szpetny i przez to groteskowy wygląd, połączone z przerysowaną postawą postaci, informują widza o charakterze, stanach emocjonalnych czy nastrojach bohaterów oraz wzmacniają satyryczną wymowę jej prac. Twarze bohaterów Jakubowskiej stanowią więc odbicie ich wnętrza, a karykaturalne deformacje i fizyczna brzydota uwypuklają ich przywary.
Cechą charakterystyczną jej graficzno-satyrycznych reportaży była także pewna dekoracyjność, przejawiająca się w nagromadzeniu wielu szczegółów i detali w obrębie przedstawienia. Warto jednak wspomnieć, że nie wszystkie jej prace powstające w tym nurcie cechowała tego rodzaju obfitość elementów, niektóre, jak chociażby kompozycja pt. Rozwód, stanowiąca zapis własnych doświadczeń artystki, odznaczały się oszczędnością i dążeniem do syntezy, przejawiającymi się w silnym uproszczeniu i ograniczeniu szczegółów do niezbędnego minimum.
Jeśli chodzi o drugi rodzaj jej kompozycji, tych tworzonych w „nurcie symboliczno-refleksyjnym”, tym, co odróżnia je od cykli reportażowych jest z pewnością odmienny sposób traktowania ukazanych na nich postaci, które najczęściej są znacznie pomniejszone oraz potraktowane bardziej schematycznie. Co więcej, ich fizjonomie, o ile są widoczne, pozbawione są najczęściej cech indywidualnych. Rozwiązania te miały podkreślać, że Jakubowska w swych metaforycznych kompozycjach, w których zawarte były pewne uniwersalne prawdy, traktowała ludzi jako zbiorowość. Ta unifikacja, wyraźnie dostrzegalna chociażby w pracy Przewracanie Idola, miała podkreślać, że problemy natury egzystencjalnej dotykają każdego, tak samo zresztą jak pewne uniwersalne stany emocjonalne związane z poczuciem zagrożenia, niepewnością, niepokojem czy pogonią za szczęściem i sukcesem.
Zdarzało się także, że Jakubowska w niektórych swych kompozycjach łączyła obie formy obrazowania. Sądzę, że dobrym przykładem potwierdzającym tę tezę może być praca pt. Kobiety z dawnej Jugosławii, powstała w 1995 roku, a więc w momencie, kiedy dobiegała końca krwawa wojna w Bośni i Hercegowinie. Na reportażowy charakter pracy wskazuje znajdujący się w tle uproszczony pejzaż górski oraz sposób opracowania twarzy kobiet ukazanych na pierwszym planie. Tym, co w pierwszej chwili przyciąga uwagę widza w tej kompozycji jest silny kontrast między tchnącym spokojem pejzażem a stłoczonym tłumem kobiet (niektóre ukazane z dziećmi), które wykonują ekspresyjne gesty. W ten symboliczny sposób artystka odniosła się do tragedii będącej udziałem wielu tamtejszych kobiet i ich dzieci, które straciły w wojnie mężów, ojców, synów i braci. Na przeżywaną przez nie tragedię wskazują ich zachowania, postawy, gesty, mimika, z których – dzięki zastosowanym przez artystkę rozwiązaniom – można wyczytać ból, cierpienie, rozpacz, strach i bezsilność.
Twórczość graficzna Teresy Jakubowskiej, cechująca się silnym pierwiastkiem satyrycznym, stanowi zjawisko wyjątkowe na tle działalności większości polskich karykaturzystek, które swe spostrzeżenia o otaczającym ich świecie komentowały najczęściej za pomocą rysunku. Wyjątkowy charakter jej prac oraz ich przesłanie, znajdowały uznanie w środowisku karykaturzystów i satyryków, o czym świadczy chociażby Brązowa Szpilka, przyznana jej w 1967 roku przez redakcję tygodnika „Szpilki”. Silne związki z satyrą w przypadku Jakubowskiej nie były jedynie wynikiem obranej konwencji i biegłego posługiwania się strategiami wizualnymi karykatury, lecz wynikały one z wewnętrznych potrzeb artystki, gdyż jak sama mówiła: „W moich pracach istniał zawsze pewien element satyry, czasem nawet groteski, który wynika z mojego krytycznego spojrzenia na rzeczywistość i ludzkie przywary. Nie jest to złośliwość, ale element dystansu do życia i głębokiej, emocjonalnej refleksji” [3].
Zwiń tekst
Teresa Jakubowska
Teresa Jakubowska urodziła się 22 kwietnia 1930 roku w Wilnie, jako córka Stanisława Ziemby legionisty, kapitana Wojska Polskiego i Bronisławy, nauczycielki. Dzieciństwo i wczesną młodość spędziła w Wilnie. Po wojnie w wyniku wysiedlenia zamieszkała w Złotowie na Ziemiach Odzyskanych. W latach 1948-1953 studiowała na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Dyplom otrzymała w pracowni prof. Jerzego Hoppena. Zajmowała się grafiką warsztatową, głównie drzeworytem i linorytem. Po raz pierwszy swe prace graficzne prezentowała w 1956 roku na I Ogólnopolskiej Wystawie Grafiki Artystycznej w Zachęcie. W 1963 roku wraz z Józefem Gielniakiem reprezentowała Polskę na Biennale Sztuki Młodych w Paryżu. W połowie lat 60. zamieszkała w Warszawie.
Była członkinią Grupy Toruńskiej (w latach 1958-1966), należała do Międzynarodowego Stowarzyszenia Twórców Wypukłodruku XYLON oraz stowarzyszeń artystycznych: Związek Polskich Artystów Plastyków, Związek Polskich Artystów Malarzy i Grafików, Stowarzyszenie Polskich Artystów Karykatury. Była także inicjatorką i uczestniczką Quadriennale Drzeworytu i Linorytu Polskiego, organizowanego od 1975 roku w Olsztynie.
Jej linoryty i drzeworyty po raz pierwszy ukazały się w prasie na łamach „Szpilek”. W piśmie tym debiutowała w 2 numerze z 1962 roku. W tygodniku nieregularnie publikowała swe prace, które ukazywały się głównie w latach 60. W 1966 roku przez redakcję pisma została nagrodzona Brązową Szpilką. Prace o charakterze satyrycznym publikowała także na łamach „Pomorza”.
Brała udział w wielu wystawach zbiorowych w Polsce i na świecie, m.in.: I, II, III Ogólnopolskiej Wystawie Grafiki Artystycznej i Rysunku, Warszawa (1956, 1959, 1961); wystawie Polskiej grafiki współczesnej 1900-1960, Warszawa (1960); Wystawie satyry. Polskie Dzieło Plastyczne w XV-lecie PRL, Warszawa (1961); Biennale Grafiki Polskiej w Krakowie (1960, 1964); Wystawie prac współczesnych grafików polskich, Warszawa (1964); IV i VI Ogólnopolskiej Wystawie Grafiki, Warszawa (1969, 1973); Międzynarodowej Wystawie Grafiki, Rzym (1969); Międzynarodowej Wystawie Satyry, Moskwa (1969); Międzynarodowej Wystawie Xylografii Współczesnej, Torre del Greco (1970, 1972); Międzynarodowej Wystawie Grafiki Współczesnej, Bolonia (1971); II Ogólnopolskiej Wystawie Satyry, Warszawa (1977); wystawie pt. Warszawa w karykaturze od Warsa i Sawy do Trasy Łazienkowskiej, Warszawa (1980); Pięć wieków grafiki polskiej, Warszawa (1993); Maja i inne karykaturzystki polskie, Warszawa (1993); Triennale Grafiki w Katowicach (1997). Uczestniczyła także w kilku plenerach i wystawach w Osiekach (1964-1966, 1968, 1978). Ponadto prezentowała swe prace na wielu wystawach grafiki za granicą, m.in. Intergrafik (Berlin 1967, 1970, 1973, 1976); Biennale Internazionale dell’Umorismo nell’Arte (Tolentino 1985, 1989, 1991, 1995).
Swe prace prezentowała także na wielu wystawach indywidualnych w Polsce, m.in.: Wystawa grafiki Teresy Jakubowskiej, Warszawa (1976); Grafika Teresy Jakubowskiej, Sopot (1967); Teresa Jakubowska. Wystawa grafiki, Toruń (1979); Teresa Jakubowska. Grafika, Koszalin (1983); Teresa Jakubowska. Graficzne humoreski, Warszawa (2001); Teresa Jakubowska. Linoryty, Wrocław (2010); Teresa Jakubowska. „Majenie idola”. Linoryty, Warszawa (2017); Teresa Jakubowska. Z życia wycięte, Warszawa (2020); Graficzny pamiętnik, Złotów (2021), i na świecie, m.in: Bejrut (1964), Hamburg (1966), Zürich (1968), Belgrad (1968), Genewa (1970), Rzym (1970), Sofia (1975).
Za swą działalność artystyczną była wielokrotnie nagradzana. W 1963 roku otrzymała nagrodę Ministra Kultury i Sztuki. W 2001 została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Prywatnie związana była z grafikiem Wojciechem Jakubowskim, z którym miała córkę Helenę i syna Tytusa. Jej drugim mężem był prof. Romuald Drzewiecki, malarz i architekt wnętrz związany z Wydziałem Sztuk Pięknych na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Zmarła 20.06.2025 roku w Warszawie.