„W moich dziecinnych wspomnieniach pełno jest opowiadań z historii polskiej, a młode lata przeszły mi pośród Polaków napływających do Rzymu ze wszech stron, zdarzeniami pchniętych ku stolicy starożytnego i chrześcijańskiego świata. Spotykali się oni u mojej matki i naturalnie wokół niej się skupiali; jako u współrodaczki czuli się u niej jak u siebie, a jako u rzymianki znajdowali u niej punkt oparcia. Bywali też wszyscy często w naszym domu” [1].

Tak atmosferę rodzinnego domu oraz osobę matki, Zofii Katarzyny z Branickich Odescalchi, opisywał w tygodniku „Kraj” w 1893 roku jej syn, książę Baltazar Odescalchi. Nie ulega wątpliwości, że postać księżnej Zofii zajmuje istotne miejsce w historii polskiej emigracji arystokratycznej XIX wieku. Jej działalność społeczna i religijna w Rzymie stanowiła ważny element polskiej dyplomacji w okresie zaborów, kiedy państwo polskie nie istniało formalnie na mapie Europy.

Dzięki swej pozycji, kontaktom w Kurii Rzymskiej oraz działalności charytatywnej i kulturalnej księżna przyczyniła się do utrwalenia polskiej obecności w Wiecznym Mieście oraz do podtrzymania relacji pomiędzy polskim duchowieństwem a Stolicą Apostolską. Roztaczała również mecenat nad wieloma artystami polskiego pochodzenia mieszkającymi w Rzymie, a jej pałac pełnił funkcję arystokratycznego salonu, w którym spotykali się przedstawiciele Kurii Rzymskiej, dyplomaci, artyści oraz członkowie polskiej emigracji [2].

Wspomniana działalność Zofii Odescalchi to jednak tylko część spośród wielu aktywności tej niezwykłej postaci, która śmiało przekraczała granice tradycyjnie pojmowanej roli kobiety w XIX-wiecznym życiu publicznym. O wyjątkowych zainteresowaniach księżnej świadczy również pewna szczególna pamiątka przechowywana w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, którą stanowi zbiór trzydziestu sześciu rysunków jej autorstwa, zarówno w formie luźnych kartek jak i szkicowników, powstałych w połowie XIX wieku.

To, że Odescalchi była rysowniczką amatorką, w przypadku arystokratki nie jest niczym zaskakującym. Tym, co rzeczywiście może wydawać się frapujące, jest fakt, że księżna swoje zainteresowania artystyczne skierowała ku karykaturze, sztuce, która w tym czasie pozostawała domeną mężczyzn.

Wśród kolekcji rysunków autorstwa księżnej Zofii, znajduje się ponad dwadzieścia karykatur portretowych wykonanych ołówkiem i/lub atramentem. Niektórym pracom towarzyszą podpisy w języku francuskim, stanowiące humorystyczny komentarz do sytuacji przedstawionej na rysunku. Niekiedy podpis silnie kontrastuje z zachowaniem postaci, jak choćby w wizerunku wychudzonego mężczyzny, jedzącego w sposób łapczywy, któremu towarzyszy podpis: „Radzi, on nigdy nic nie je”. W przypadku niektórych prac pojawiają się także teksty po polsku, najczęściej pisane atramentem, niektóre o dość zaskakującym i dosadnym wydźwięku, jak chociażby ten zamieszczony po środku kompozycji Vivat będzie kabała, który brzmi: „Człowiecze miej dobre nature nie sraj na desce lecz prosto w dziure” [zachowana pisownia oryginalna, PK]. 

Odescalchi z upodobaniem portretowała postaci ze swojego kręgu towarzyskiego – duchownych, arystokratów i artystów – przedstawiając ich z humorem, niekiedy kpiąc z ich przesadnego dostojeństwa, wyszukanych manier czy pozy. Wśród skarykaturowanych przez nią osób znalazły się m.in. doktor Jan Radziwoński, bp. Ludwik Łętowski, hrabia Adam Jerzy Potocki, jej mąż Livio Odescalchi, hrabina Zofia Arturowa z Branickich Potocka oraz malarz i rysownik Ary Scheffer. Zachowane rysunki wpisują się w konwencję salonowej karykatury, popularnej w połowie XIX wieku, którą można uznać zarówno za formę rozrywki, jak i subtelnej krytyki obyczajów ówczesnych elit.

Można zaryzykować stwierdzenie, że ulubionym bohaterem rysunków księżnej był wspomniany już „Radzi”. Pseudonimem tym autorka określała doktora Jana Radziewońskiego (1796–1866), internistę i okulistę, który w latach 1825–1866 pełnił funkcję lekarza domowego rodziny Potockich w Krzeszowicach. Bywał on również w rzymskim domu Odescalchi. Zasłynął jako założyciel pierwszych w Galicji i w Cesarstwie Austrii sztucznych wylęgarni ryb, a także jako znawca malarstwa, kolekcjoner i filantrop [3]. To właśnie jego postać, ukazywana w rozmaitych sytuacjach, pojawia się na większości rysunków księżnej.

W opracowaniu swoich bohaterów Zofia Odescalchi chętnie sięgała po środki charakterystyczne dla karykatury: zaburzała proporcje ciała, deformowała rysy twarzy, eksponując m.in. przesadnie wydłużone nosy czy wytrzeszczone oczy. Te zabiegi formalne nadawały jej postaciom komiczny, niemal groteskowy charakter. Dziś stanowią świadectwo ogromnego poczucia humoru autorki, która z dystansem i ironią potrafiła wykpić przedstawicieli własnego arystokratycznego środowiska. Świadome posługiwanie się przez nią rozwiązaniami formalnymi typowymi dla europejskiej karykatury XIX wieku dowodzi, że była doskonale zaznajomiona z estetyką i zasadami tego gatunku, takimi jak uproszczenie, deformacja, mocna linia czy podpis komentujący rysunek.

Warto na zakończenie podkreślić, że kompozycje księżnej to nie tylko żartobliwe karykatury, lecz także cenny dokument kultury arystokratycznej XIX wieku. Pokazują one, że artystyczna działalność kobiet tej epoki mogła przekraczać granice konwenansu i sięgać po formy tradycyjnie zarezerwowane dla mężczyzn, takie jak satyra czy karykatura.