Przejdź do głównej treści
Artystka

Zofia Panasiuk
(1947)


Przed wyjściem za mąż pracowałam w Warszawie dla różnych czasopism, w tym tygodnika satyrycznego oraz magazynu jazzowego, a teraz kontynuuję tę pracę ilustrując książki. Projektowałam także plakaty teatralne.
Zofia Panasiuk, lata 70. XX w.,
fot. ze zbiorów Muzeum Karykatury 

Esej

Zofia Panasiuk

„Przed wyjściem za mąż pracowałam w Warszawie dla różnych czasopism, w tym tygodnika satyrycznego oraz magazynu jazzowego, a teraz kontynuuję tę pracę ilustrując książki. Projektowałam także plakaty teatralne” [1].

Tak w 1981 roku, w wywiadzie dla francuskiego pisma „Toutes les Nouvelles”, swą działalność w Polsce wspominała, mieszkająca od 1975 roku we francuskim Chaville, Zofia Panasiuk, graficzka, malarka i rysowniczka, absolwentka warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Twórczość rysunkowa Panasiuk stanowi wyjątkowe połączenie groteski oraz krytycznego komentarza społecznego. Artystka, zajmując się satyrą rysunkową głównie w latach 70., stworzyła własny język plastyczny, którego dominantą wizualną stały się wyolbrzymienie i daleko posunięta deformacja, nie pozwalające przejść obojętnie obok jej kompozycji.

Debiut Panasiuk w „Szpilkach” miał miejsce w 1971 roku, czyli w momencie, kiedy młode pokolenie rysowników stopniowo zaczęło wypierać z łamów pisma starszych kolegów. Po zmianach jakie zaszły w redakcji w 1969 roku, ówczesny redaktor naczelny tygodnika, Krzysztof Teodor Toeplitz, postanowił nie tylko zmienić format pisma, lecz także jego szatę graficzną, którą mieli zapewnić mu młodzi graficy i rysownicy, m.in.: Julian Bohdanowicz, Andrzej Dudziński, Andrzej Krauze, Andrzej Mleczko a także kilka rysowniczek, w tym Zofia Panasiuk oraz Małgorzata Spychalska-Komar.

Już pierwsze prace Panasiuk opublikowane w „Szpilkach” wskazywały kierunek jej artystycznych poszukiwań i bliskie związki z poetyką surrealizmu. Jej prace budowane były za pomocą grubego, programowo nieco niestarannego konturu, który zazwyczaj wypełniała płaska plama koloru (niekiedy zdarzały się w jej kompozycjach także przejścia tonalne). Trójwymiarowość postaci artystka osiągała poprzez często spotykane w jej pracach cieniowanie, które dodatkowo podkreślało fakturę podłoża i służyło wzmacnianiu ekspresji jej rysunków.

Charakterystyczną cechą prac satyrycznych Zofii Panasiuk było z pewnością to, że traktowała ludzkie ciało, jako przestrzeń eksperymentu plastycznego. To podejście uwidaczniało się w wielu jej pracach, w których poddawała postaci silnej deformacji. Zabieg ten sprawiał, że pojawiające się w jej kompozycjach zniekształcone twarze, multiplikowane głowy, przerysowane gesty i mimika oraz nieproporcjonalne części ciała, nawiązywały do estetyki grozy, oscylującej między poetyką surrealizmu, makabreski i karykatury. Artystka sprawnie łącząc w swych kompozycjach wspomniane kategorie dowodziła, że działania te nie były dla niej jedynie eksperymentem formalnym, lecz stanowiły efektywną strategię demaskowania niewygodnych prawd, które odsłaniały się wraz z przesadą i wyolbrzymieniem.

Czytelny przykład wspomnianych strategii stanowiły chociażby jej rysunki publikowane w cyklu pt. Ludzie! Ludzie! Ludzie to robią!, gdzie artystka komentując kondycję, życie i zachowania ówczesnych ludzi – co zresztą wpisywało się w odwieczną tradycję satyry społecznej – korzystała z wizualnej brutalności jako środka wyrazu, balansując między uwypuklaniem warstwy komicznej jej prac a wywoływaniem u widza obrzydzenia i niechęci. Pojawiające się u Panasiuk dosadność i dosłowność, połączone z silną deformacją i ekspresyjną formą, miały na celu obnażać i poddawać ocenie zachowania, których nie sposób usprawiedliwić, takie jak chociażby autodestrukcja, zarówno ta dosłowna jak i metaforyczna, egoizm czy uprzedmiotowienie człowieka (rys. Poławiacze głów, Apetyt odchodzi przy patrzeniu).

Panasiuk w swych pracach chętnie komentowała także kwestie związane z przypisanymi kobietom i mężczyznom rolami społecznymi. W takich przypadkach operowała nieco innym rodzajem groteski, łagodniejszym, choć nadal ironicznym. Przykładem może być praca pt. Ojcowie w połogu – także z cyklu Ludzie! Ludzie! Ludzie to robią! – przedstawiająca mężczyznę leżącego w łóżku z niemowlęciem, wydającego dźwięki kojarzące się z porodem. To ironiczne przedstawienie, polegające na ukazaniu mężczyzny w roli uznanej za kobiecą, stało się z jednej strony przewrotnym komentarzem na tematem definicji kobiecości i męskości, a z drugiej na temat kwestii związanych z macierzyństwem i rolą społeczną kobiety.

Odważna i bezkompromisowa twórczość Zofii Panasiuk, wyróżniająca się dosadnością na tle działalności innych karykaturzystek, działa także dziś niczym krzywe zwierciadło, które dopiero w momencie silnej deformacji pozwala odkryć prawdę o człowieku, jego roli społecznej i kondycji. Jej satyryczno-groteskowe prace nie są zdystansowanym opisem lecz formą oskarżenia, wskazania, że przedstawione absurdalne lub przerażające zachowania nie są tylko artystyczną fantazją, ale hiperbolicznym odbiciem rzeczywistości.


"Szpilki" 1973, nr. 35.
"Szpilki" 1973, nr 30.
"Szpilki" 1973, nr 36.
Autokarykatura, lata 70., wł. Muzeum Karykatury
Biogram

Zofia Panasiuk

Zofia Panasiuk urodziła się 14 maja 1947 roku w Warszawie, jako córka artysty grawera Józefa Panasiuka i Julii ze Żbikowskich. Pochodzi z artystycznej rodziny. Jej trzy siostry Danuta Binder-Panasiuk, Krystyna Panasiuk-Oniśko, Teresa Panasiuk, zajmowały się malarstwem, natomiast dwaj bracia, Piotr i Andrzej są grawerami, trzeci brat Jerzy z zawodu jest muzykiem. W latach 1966-1973 studiowała na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Początkowo przez trzy lata studiowała na Wydziale Architektury Wnętrz, następnie na Wydziale Grafiki. Dyplom obroniła w 1974 roku w pracowni prof. Juliana Pałki. W latach 1974-75 była redaktorką graficzną miesięcznika „Jazz”. W 1975 roku wyjechała do Francji, gdzie mieszka i pracuje do dziś.

Jako rysowniczka debiutowała w „Szpilkach” w 33 numerze pisma z 1971 roku. Rysowała także dla innych czasopism, m.in.: „Ty i ja”, „Literatura”, „Polska”, itd”, „Jazz”, „Créé”, „Graphis”. Poza rysunkiem prasowym zajmowała się projektowaniem okładek do książek i czasopism oraz plakatów. Współpracowała z wydawnictwem Nasza Księgarnia, Biurem Wydawniczym Ruch, Wydawnictwami Artystycznymi i Filmowymi, Editions Jacques Grancher, dla których projektowała ilustracje i opracowywała graficznie książki. W pierwszej połowie lat 70. współpracowała z Teatrem Telewizji i Studenckim Teatrem Satyryków, projektując dla nich scenografie i kostiumy. We Francji projektowała kostiumy dla Ballet-Théâtre de la Seine. W 1998 roku zaprojektowała dekoracje do paryskiej inscenizacji Dziadów Adama Mickiewicza. W 1981 roku zrealizowała film animowany dla telewizji France-Culture pt. Livre Inter. W 1989 zrealizowała we Francji kolejny film pt. Les Quatres Saisons.

Poza grafiką użytkową uprawia malarstwo oraz grafikę warsztatową, głównie akwafortę i akwatintę. Od 1982 roku współpracuje z pracownią grafiki artystycznej przy Miejskiej Akademii Artystycznej w Chaville.

Brała udział w wielu wystawach zbiorowych, m.in.: Galeria „Szpilek” (Warszawa, 1975); Gallerie Passali (Paryż, 1982); Salon des Illustrateurs (Paryż, 1982); Salon de l’Académie des Beaux-Arts (Chaville, 1983, 1985-1990); Salon de Toulouse (Tuluza, 1986); Terres de l’Est (Paryż, 1997). W 1981 roku w paryskiej Galerie ès wraz z siostrami, Danutą i Teresą, wystawiały swe prace malarskie, rysunki i grafiki. Swe prace prezentowała także na wystawach indywidualnych m.in. w: Galerie „Quincambosse” (Paryż, 1984), Galerie de la Geôle (Wersal, 1989), Hôtel de Ville w Lavandou (1990).

Za swa twórczość otrzymała wiele nagród, m.in.: Brązową Szpilkę (1975), Nagrodę Wydawców Polskich (1979), srebrny medal Francuskiego Stowarzyszenia Sztuki, Literatury i Nauki (1984), srebrny medal Académie Européenne des Beaux Arts w Nowym Jorku, brązowy medal Stowarzyszenia Artystów Francuskich (1994), srebrny medal zasługi w dziedzinie sztuki „Mérite et Dévouement Français” (1994).

Członkini Académie Européenne des Arts we Francji od 1990 roku.

Prywatnie związana z Patricem Ferrandem, z którym ma córkę Julię.

Do początku strony

Przypisy do eseju:

[1] V.F., Les papillons naissent dans un four, "Tout les Nouvelles" 1981, 9 Décembre, s. [n.n.].

Biogram opracowany został na podstawie następujących źródeł:

V.F., Les papillons naissent dans un four, "Tout les Nouvelles" 1981, 9 Décembre.

Judycki Z., Mazowszanie na świecie, cz. IV, „Niepodległość i Pamięć” 2016, nr 23/3 (55).

Teczka artystki w zbiorach Działu Zbiorów i Dokumentacji Muzeum Karykatury

Teczka artystki w zbiorach Działu Dokumentacji Zachęty

Teczka w zbiorach Pracownia Dokumentacji Sztuk Wizualnych XX i XXI wieku, Instytut Sztuki PAN

www.rzemioslo.waw.pl