Rozmowa z Elżbietą Krygowską-Butlewską
Piotr Kułak: Pochodzi Pani z kilkupokoleniowej rodziny artystycznej. Artystą był Pani dziadek i ojciec. Można powiedzieć, że twórczość ma Pani we krwi.
Elżbieta Krygowska-Butlewska: Zdecydowanie. Mój dziadek Kazimierz Krygowski był rzeźbiarzem, który wyposażał wiele kościołów w obecnym województwie podkarpackim. Projektował i realizował ołtarze, ambony, chrzcielnice, stalle, portale czy drzwi. Pamiętam piękny zapach drewna w pustej już jego pracowni. Dziadek urodził się w Futomie, niewielkiej wsi położonej w gminie Błażowa. W 1903 roku poślubił moją babcię Paulinę z Zielińskich i miał z nią czterech synów: Zbigniewa, Bogumiła, Mariana i Zdzisława. Zbigniew był malarzem i rzeźbiarzem, Bogumił geografem i geologiem, profesorem na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza, mój ojciec Zdzisław ukończył przedwojenną Szkołę Zdobniczą w Poznaniu, był akwarelistą i witrażystą, a Marian z kolei, tak jak jego ojciec, zajmował się rzeźbą. Przez ojca jestem spokrewniona także z matematykiem Zdzisławem Krygowskim, który był inicjatorem badań kryptologicznych nad Enigmą. Z kolei moja mama Bogusława, chociaż nie miała wykształcenia artystycznego, posiadała zdolności manualne i pamiętam, że pomagała ojcu przygotowywać różnorodne dekoracje na bale w Domu Kultury w Katowicach, w ktorym ojciec prwadził zajęcia. Są też kontynuatorzy tej rodzinnej tradycji, czyli moja córka Joanna Butlewska-Cofta, która ukończyła historię sztuki na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu oraz studia malarskie w pracowni prof. Wojciecha Sadleya w Wyższej Szkole Sztuki Stosowanej „Schola Posnaniensis”. Córka wykonuje prace malarskie na papierze, płótnie i jedwabiu. Syn Patryk Butlewski - architekt, projektuje domy, a także zajmuje się aranżacją wnętrz. Wnuczka Marianna Cofta jest plastyczką i zajmuje się filmem oraz grafiką użytkową. Najmłodszy mój wnuczek Staś zachwyca w przedszkolu i w domu swoim plastycznym talentem. Trzymam za niego kciuki! A moje zainteresowanie sztuką wynikało głównie stąd, że w dzieciństwie zamiast zabawek, przy każdej okazji dostawałam kredki. Z kolei na wakacjach tata zabierał nas z siostrą Marysią w plener, gdzie w trójkę malowaliśmy. I cóż… nie było innego wyjścia tylko zostać artystką.
P.K. Ze wspomnień Pani dziadka Kazimierza wydanych w 2016 roku wynika, że Pani rodzina była silnie związana z okolicami Błażowej, miejscowości oddalonej od Rzeszowa około 25 kilometrów. Jak to się stało, że Pani urodziła się w Chorzowie?
E.K-B. Mój ojciec po wojnie musiał się ukrywać bo działał w konspiracji w czasie wojny i okupacji. Ojciec jako działacz AK podrabiał dokumenty aby ratować ludzi. Był prześladowany, dlatego zdecydował się wyjechać z Podkarpacia. Wybrali z mamą Śląsk, bo myśleli, że tam nieco łatwiej można się zgubić w tłumie. I tak rodzice zdecydowali się zostać na Śląsku, gdzie się urodziłam.
P.K. To w takim razie kiedy pojawił się pomysł na przeprowadzkę do Poznania?
E.K-B. W Katowicach mieszkałam do matury. Ukończyłam tam również dwuletnie Studium Nauczycielskie o kierunku plastycznym. A do Poznania przyjechałam na studia, bo już mieszkała tutaj moja siostra, która poszła śladem stryja i studiowała geografię. Ja natomiast odważyłam się zdawać do Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych, gdzie dostałam się za pierwszym razem. W PWSSP studiowałam na Wydziale Malarstwa, Grafiki i Rzeźby. Ale zajęć z rzeźby nie było zbyt dużo (może w życiu zrobiłam jedną rzeźbę). Głównie nastawiłam się na grafikę warsztatową bo czułam się pewnie w rysunku. Miałam na uczelni świetnych nauczycieli. Studiowałam w latach 1968-1972, kiedy rektorem był Stanisław Teisseyre. Muszę Panu powiedzieć, że ja w czasie studiów byłam już mężatką, miałam dziecko i… nie zawaliłam żadnego semestru. Wszystko zdawałam w swoim czasie. Do tego stopnia było to zabawne, że jak zaliczenie było z rysunku to studenci mieli po dwa lub trzy rysunki, a ja pokazywałam całą teczkę. Pamiętam, że profesor mówił do moich kolegów i koleżanek, żeby mnie naśladowali. Ale chyba nie chodziło o dziecko, bo to trzymałam w tajemnicy. Ja po prostu bardzo lubiłam rysować, wtedy najbardziej kredką świecową i węglem, a małe formaty piórkiem i tuszem.
P.K. Musiała być Pani dobra ponieważ w 1977 roku otrzymała Pani pierwszą nagrodę na II Ogólnopolskiej Wystawie Satyry. To chyba było dość szczególne wydarzenie w Pani życiu artystycznym.
E.K-B. Tak to był znaczący rok w moim życiu. Nagroda. To było coś fantastycznego, coś uskrzydlającego i dodającego takiego kopa, i wiary w to, co się robi. Na tej wystawie zaprezentowałem trzy rysunki Domek, Egzamin i Na guziczki. Ten ostatni otrzymał nagrodę i był reprodukowany w katalogu. Dodam jeszcze, że przy okazji tej wystawy poznałam Eryka Lipińskiego, to on wręczał mi nagrodę. Eryk już wtedy zaproponował mi żebyśmy mówili sobie po imieniu. Bardzo miło wspominam ten czas, to było niezwykłe wyróżnienie, bo jednak byłam osobą młodą i początkującą w satyrze i nagle zostałam doceniona przez tak zacne grono karykaturzystów. Przecież w tej wystawie brali udział najważniejsi twórcy satyry rysunkowej tamtych czasów, m.in. Eryk Lipiński, Szymon Kobyliński, Jerzy Flisak, Andrzej Czeczot, Antoni Chodorowski, Edward Lutczyn… Zostać wybranym do pierwszej nagrody spośród takiego grona rysowników to ogromny zaszczyt i wyróżnienie. A później były kolejne konkursy i nagrody. Ważna dla mnie była też wystawa w Ankarze w Turcji, gdzie miałam okazję spotkać karykaturzystów ze świata oraz nagroda i zaproszenie na World Cartoon Gallery w Skopje w Jugosławii. Proszę pamiętać, że w tamtych czasach nie było prawie możliwości, żeby wyjeżdżać z kraju, nie było także na to pieniędzy. Ta „satyryczna wędrówka” pozwalała mi poznawać ludzi i świat. Kolejne ważne wydarzenie to przyznanie mi Brązowej Szpilki za rok 1989, którą w 1990 wręczał mi Eryk Lipiński.
P.K. Dodam tylko, że wśród tego zacnego grona uczestników II Ogólnopolskiej Wystawy Satyry znalazło się także kilka rysowniczek, poza Panią na wystawie znalazły się prace Mai Berezowskiej, Jolanty Karczewskiej, Małgorzaty Młodnickiej, Teresy Jakubowskiej, Barbary Gawdzik-Brzozowskiej, Łucji Krajewskiej, Marii Szmidt oraz dwóch artystek młodszego pokolenia Marii Byskiniewicz i Haliny Sibińskiej.
E.K-B. Niedawno zastanawiałam się skąd ja wiedziałam o tych konkursach. Bo wysyłałam prace wszędzie, gdzie się dało. Teraz jest dużo łatwiej bo można znaleźć informacje w Internecie, a wtedy... Ja byłam w Związku Artystów Plastyków, więc na tablicy w siedzibie na pewno pojawiały się jakieś ogłoszenia o konkursach. Myślę, że były też ogłoszenia w „Szpilkach” czy innych gazetach. Przecież Eryk zrobił tych konkursów sporo! Ja chyba żadnego nie opuściłam! Później pamiętam, że Muzeum Karykatury wysyłało mi informacje o konkursach i wystawach do domu.
P.K. Chciałbym jeszcze wrócić na chwilę do twórczości kobiet w zakresie rysunku satyrycznego w Polsce. Jaka według Pani była pozycja kobiety-karykaturzystki w Polsce, w czasach kiedy zajmowała się Pani satyrą?
E.K-B. Wydawało mi się zawsze – gdy przyjeżdżałam na wystawy do Muzeum Karykatury – że jestem tam jedyną rysowniczką, a pozostałe kobiety to osoby zwiedzające lub towarzyszące panom. Nie znałam tego środowiska. Przyjeżdżałam na kilka godzin do Stolicy, wpadałam na wystawę i wracałam pociągiem do Poznana do swoich obowiązków.
P.K. A czy Pani jako rysowniczka była związana z jakimś tytułem prasowym?
E.K-B. Nie, ja nigdy nie rysowałam do prasy na zlecenie. Jeśli komuś z prasy moje rysunki się podobały to je publikował. Moje rysunki ukazywały się sporadycznie w „Szpilkach”, „Radarze”, „Czasie Kultury”, „Kobiecie i Życiu”, „Nurcie”. Ale rysowniczką współpracującą z jakimś tytułem nigdy nie byłam. Rysowałam i wysyłałam swoje prace na konkursy w Polsce i zagranicę. Miałam dużo zajęć, w domu dwójka dzieci i praca na zlecenia w wydawnictwach.
P.K. Wspomina Pani o pracy, na czym dokładnie ona polegała? Czy już wtedy zajmowała się Pani ilustrowaniem książek?
E.K-B. Pracowałam przez 30 lat w Liceum Plastycznym w Poznaniu. Zaczęłam w 1977 a zakończyłam prace w 2007. Uczyłam rysunku i projektowania graficznego. Do dzisiaj mam miły kontakt z moimi byłymi uczniami, obecnie twórczymi artystami. Moja przygoda z ilustracją zaczęła się na początku lat 90. kiedy Józef Ratajczak, pisarz i prozaik – też autor sztuk teatralnych i wierszy dla dzieci – zaproponował mi zilustrowanie swojej książki. Propozycja ta padła podczas otwarcia mojej wystawy indywidualnej w 1990 r. w poznańskim Ośrodku Kultury Wierzbak, założonym między innymi przez Ratajczaka. Pamiętam, że podszedł tam do mnie, wyjął wizytówkę i zapytał czy nie zilustrowałabym jego książki. Z tej współpracy powstała wydana w 1991 roku książka Ziarenka maku. Po latach, dokładnie w 2018 roku, wykonałam ponownie ilustracje do tej książki. A jako ciekawostkę dodam, że w Klubie Wierzbak najpierw miałam wystawę ja, a później zaproszono Eryka Lipińskiego. Po wystawie odwiedził mnie i moją rodzinę u nas w domu. To było naprawdę wspaniałe spotkanie. Eryk był takim sympatycznym, otwartym człowiekiem.
Wracając jednak do pracy to dodam, że współpracowałam z wydawnictwem na Akademii Ekonomicznej, dla którego projektowałam okładki i wnętrza książek; oraz z Wydawnictwem Miejskim. Przez 10 lat pracowałam dla Pro Sinfoniki założonej przez Alojzego Andrzeja Łuczaka, dla której projektowałam grafikę potrzebną na koncertach w Filharmonii, oraz dyplomy dla wielkich twórców i wykonawców świata muzyki… Ale wtedy nie było komórek i nie mam żadnych zdjęć tych prac.
P.K. Oczywiście te dyplomy wykonywała Pani ręcznie?
E.K-B. Oczywiście, wszystko robiłam ręcznie. Obsługi komputera nauczyłam się dość późno. Kiedy kupiliśmy pierwszy komputer to nie wiedzieliśmy z mężem jak go włączyć. Mój najmłodszy syn był jeszcze mały, ale to on przydreptał, wcisnął guzik i komputer zaczął działać [śmiech]. Nieco później ilustracje robiłam już tak, że rysowałam ręcznie i po zeskanowaniu w komputerze wypełniałam kolorem. Zajmowałam się składem książek więc musiałam to wszystko opanować perfekt. Uczyłam później nawet w szkole młodzież projektowania graficznego, składu i przygotowania książki do druku.
